به گزارش اکو اقتصاد، اصلاح آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ قانون ساماندهی صنعت خودرو دوباره این نگرانی را به وجود آورده است که آیا تمام خودروهای شخصی بالای ۲۰ سال از فردا جریمه می‌شوند یا سهمیه سوخت خود را از دست می‌دهند. پاسخ کوتاه این است که هنوز ممنوعیت سراسری و فوری برای همه این خودروها فعال نشده است. با این حال دولت مرز اجرایی ۳۰ سال را از مقررات قبلی حذف کرده و راه اعمال مرحله‌ای محدودیت بر خودروهای عبورکرده از سن فرسودگی را باز گذاشته است. اجرای این محدودیت‌ها به تعیین گروه‌های اولویت‌دار، اعلام فراخوان، فراهم‌شدن مشوق و تسهیلات و ارسال فهرست خودروها به پلیس وابسته خواهد بود.

هنوز جریمه عمومی برای تمام خودروهای بالای ۲۰ سال فعال نشده است

مصوبه تازه دو موضوع متفاوت را کنار هم قرار داده که مخلوط‌کردن آنها می‌تواند به یک نتیجه نادرست منتهی شود. موضوع نخست تعریف «خودروی فرسوده» است و موضوع دوم زمان اعمال محدودیت برای خودرویی که در این تعریف قرار می‌گیرد.

براساس آیین‌نامه مصوب سال ۱۴۰۲ سن فرسودگی سواری شخصی بنزینی، گازسوز، دوگانه‌سوز یا دیزلی ۲۰ سال است. بنابراین یک سواری پس از عبور از این مرز در تعریف آیین‌نامه فرسوده محسوب می‌شود؛ اما این عنوان به‌تنهایی به معنای صدور جریمه فوری، قطع خودکار سهمیه بنزین یا ممنوع‌شدن تردد آن از فردای بیست‌سالگی نیست.

اصلاحیه سال ۱۴۰۵ یک فرایند اجرایی پیش‌بینی کرده است. ابتدا کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا باید هر سال گروه‌های اولویت‌دار را تعیین کند. سپس وزارت صنعت، معدن و تجارت برای اسقاط و نوسازی فراخوان می‌دهد و باید امکان استفاده از مشوق یا تسهیلات جایگزینی فراهم شود. فهرست خودروهایی که پس از فراهم‌شدن شرایط اقدامی نمی‌کنند، در مرحله بعد برای اعمال محدودیت به پلیس و دستگاه‌های مسئول می‌رسد.

در نتیجه، صرف ابلاغ اصلاحیه به معنای آن نیست که دوربین‌های تهران و دیگر کلان‌شهرها از روز بعد تمام سواری‌های بالای ۲۰ سال را جریمه کنند.

ماجرا از قانون هوای پاک آغاز شد

ماده ۸ قانون هوای پاک مصوب سال ۱۳۹۶ مالکان وسایل نقلیه را مکلف کرد پس از رسیدن وسیله نقلیه به سن فرسودگی، آن را از رده خارج کنند. قانون برای وسایل نقلیه فرسوده ممنوعیت‌هایی مانند تردد، حمل بار و مسافر، خریدوفروش، تعویض پلاک و دریافت معاینه فنی را نیز در نظر گرفته بود؛ اما سن دقیق هر گروه را مشخص نکرد و تعیین آن را به دولت سپرد.

دولت در سال ۱۳۹۷ سن فرسودگی سواری شخصی را ۲۰ سال اعلام کرد. ایراد اصلی این روش آن بود که فقط سال ساخت را می‌دید و وضعیت واقعی خودرو را نادیده می‌گرفت. به این ترتیب یک خودروی ۲۰ ساله سالم و کم‌کارکرد در همان گروهی قرار می‌گرفت که خودرویی هم‌سن اما آلاینده و مستهلک قرار داشت.

همین موضوع به دیوان عدالت اداری رسید و بخش‌هایی از مقررات مبتنی بر اسقاط اجباری صرفاً براساس سن در سال ۱۳۹۹ ابطال شد. مبنای رأی این بود که نمی‌توان فقط با توجه به سال تولید، حق استفاده مالک از خودرویی را سلب کرد که ممکن است از نظر فنی و آلایندگی همچنان شرایط قابل قبول داشته باشد.

دولت در سال ۱۴۰۰ مسیر دیگری را انتخاب کرد. «سن فرسودگی» جای خود را به «سن مرز فرسودگی» داد و این مرز برای سواری شخصی ۱۵ سال تعیین شد. رسیدن به ۱۵ سالگی به معنای اسقاط نبود؛ خودرو باید هر شش ماه معاینه فنی می‌گرفت و در صورت مردودی در دو آزمون متوالی می‌توانست در گروه فرسوده قرار گیرد.

عدد ۱۵ سال که هنوز در بعضی خبرها و شبکه‌های اجتماعی تکرار می‌شود، مربوط به همین دوره است و مبنای سن فعلی سواری شخصی نیست.

تفاوت اعداد ۱۵ سال ۲۰ سال و ۳۰ سال چیست؟

با تصویب قانون ساماندهی صنعت خودرو و آیین‌نامه اجرایی ماده ۱۰ آن در سال ۱۴۰۲، سن ثابت دوباره به تعریف فرسودگی بازگشت. طبق جدول این آیین‌نامه، سن‌های مربوط به سواری شخصی و عمومی به شرح زیر است:

عدد ۳۰ سال از جدول زمان‌بندی اجرای محدودیت‌ها می‌آمد، نه از تعریف فرسودگی. در متن قبلی قرار بود سواری‌های شخصی با عمر بیش از ۳۰ سال در مراحل چهارم و پنجم و در کلان‌شهرها در اولویت محدودیت قرار بگیرند. بنابراین ممکن بود یک سواری پس از ۲۰ سالگی در تعریف مقررات «فرسوده» باشد، اما تا زمانی که عمر آن از ۳۰ سال عبور نکرده بود در گروه اجرایی تعیین‌شده برای محدودیت تردد قرار نگیرد.

اصلاحیه مصوب ۲۴ تیر ۱۴۰۵ که در ۱۲ مرداد ابلاغ شد، این جدول مرحله‌ای را حذف کرده است. از این پس کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا می‌تواند در برنامه سالانه خود گروه‌های مختلف وسایل نقلیه رسیده به سن فرسودگی را در اولویت نوسازی قرار دهد. به بیان ساده، سپر اجرایی ۳۰ سال دیگر در متن وجود ندارد و امکان قرارگرفتن سواری‌های بالای ۲۰ سال در فهرست اولویت ایجاد شده است؛ هرچند این امکان با اجرای فوری برای همه خودروها یکسان نیست.

محدودیت‌ها در چه شرایطی فعال می‌شوند؟

مسیر پیش‌بینی‌شده در اصلاحیه چند ایستگاه دارد. کارگروه ابتدا گروه اولویت‌دار را اعلام می‌کند. وزارت صمت پس از آن فراخوان ثبت‌نام می‌دهد و مالکان آمادگی خود را برای اسقاط و نوسازی ثبت می‌کنند. اگر مالک اعلام آمادگی کرده باشد اما هنوز تسهیلات، مشوق یا امکان جایگزینی فراهم نشده باشد، خودرو می‌تواند تا زمان فراهم‌شدن شرایط و حداکثر پنج سال از محدودیت‌های مقرر معاف بماند.

هنگامی که امکان نوسازی و مشوق مربوط فراهم شود، مالک باید خودروی فرسوده را از ناوگان خارج کند. اگر مالک با وجود فراهم‌شدن شرایط اقدامی نکند، وزارت صمت مشخصات خودرو را برای اجرای محدودیت به پلیس و سایر دستگاه‌ها ارسال خواهد کرد.

این ترتیب اهمیت زیادی دارد، زیرا نشان می‌دهد محدودیت قانونی روی کاغذ با فعال‌شدن عملی آن برای یک پلاک مشخص تفاوت دارد. تا زمانی که اولویت سالانه، فراخوان، نوع تسهیلات، مهلت اقدام و فهرست ارسالی به پلیس اعلام نشده باشد، نمی‌توان همه خودروهای عبورکرده از سن جدول را مشمول اجرای هم‌زمان دانست.

آیا دوربین‌ها از فردا جریمه می‌کنند؟

خیر. اصلاحیه پلیس را مکلف کرده است کد جریمه خودروهای فرسوده را به دوربین‌های نظارتی متصل کند، اما این تکلیف به معنی جریمه فوری و هم‌زمان تمام سواری‌های بالای ۲۰ سال نیست. ابتدا باید گروه مشمول و زمان اجرا تعیین و مشخصات خودروها پس از طی فرایند مقرر به پلیس اعلام شود.

تا زمان انتشار این گزارش، جزئیاتی مانند گروه اولویت‌دار سال ۱۴۰۵، تاریخ شروع ثبت تخلف با دوربین، مبلغ جریمه و محدوده دقیق اجرای آن برای همه سواری‌های شخصی بالای ۲۰ سال به‌صورت عمومی اعلام نشده است.

آیا سهمیه بنزین خودروهای بالای ۲۰ سال قطع می‌شود؟

در متن اصلاحیه پیش‌بینی شده است وسایل نقلیه رسیده به سن فرسودگی از سهمیه‌های یارانه‌ای اول و دوم سوخت بهره‌مند نشوند. با این حال این حکم نیز باید همراه با سازوکار ماده ۵ اجرا شود و به معنای قطع خودکار سهمیه همه خودروها بلافاصله پس از ابلاغ مصوبه نیست.

دولت باید مشخص کند کدام گروه در اولویت قرار گرفته، ثبت‌نام مالکان چگونه انجام می‌شود، چه خودروهایی به دلیل انتظار برای تسهیلات معاف‌اند و فهرست نهایی در چه تاریخی به سامانه سوخت فرستاده می‌شود. بدون اعلام این جزئیات، تعیین یک تاریخ عمومی برای قطع سهمیه همه سواری‌های ۲۰ ساله مبنای روشنی ندارد.

آیا خریدوفروش و تعویض پلاک ممنوع می‌شود؟

عبارت اصلاحیه درباره «نقل‌وانتقال و تعویض پلاک به کلان‌شهرها» است. بنابراین متن موجود ممنوعیت خریدوفروش تمام خودروهای فرسوده در سراسر کشور را اعلام نمی‌کند. با این حال، اجرای این بند می‌تواند انتقال خودرو به مالکی در کلان‌شهر یا شماره‌گذاری آن در مراکز این شهرها را محدود کند.

هنوز پلیس باید روشن کند ملاک اجرای عبارت «به کلان‌شهرها» چیست؛ نشانی محل سکونت خریدار، محل مرکز تعویض پلاک، شهر محل شماره‌گذاری یا ترکیبی از این عوامل. تا پیش از انتشار دستورالعمل اجرایی، نمی‌توان از این عبارت نتیجه گرفت که مالک خودرو در هیچ نقطه کشور حق فروش آن را ندارد.

تکلیف تاکسی‌های اینترنتی چه می‌شود؟

اصلاحیه سکوهای اینترنتی حمل مسافر و بار را مکلف کرده است از به‌کارگیری وسایل نقلیه فرسوده جلوگیری کنند. ابهام مهم این است که خودروی پلاک شخصی فعال در تاکسی اینترنتی باید با سن ۲۰ ساله سواری شخصی سنجیده شود یا سن ۱۲ ساله تاکسی عمومی.

متن مصوبه برای این حالت پاسخ صریحی ندارد. تا زمان انتشار دستورالعمل تکمیلی، برداشت قابل دفاع این است که خودروی دارای پلاک و کاربری شخصی با سن سواری شخصی و تاکسی دارای پلاک عمومی با سن تاکسی سنجیده شود؛ اما وزارت صمت، وزارت کشور و پلیس باید این موضوع را رسماً روشن کنند. بنابراین یک خودروی شخصی ۱۳ ساله صرفاً به دلیل فعالیت در تاکسی اینترنتی، براساس متن فعلی لزوماً تاکسی فرسوده ۱۲ ساله محسوب نمی‌شود.

آیا معاینه فنی معتبر مانع فرسوده‌شدن خودرو است؟

در مقررات سال ۱۴۰۰ وضعیت فنی و نتیجه معاینه نقش اصلی را داشت، اما آیین‌نامه سال ۱۴۰۲ دوباره تعریف سنی را مبنا قرار داده است. به همین دلیل ممکن است یک سواری ۲۱ ساله معاینه فنی معتبر داشته باشد و همچنان براساس سن در گروه خودروهای فرسوده قرار بگیرد.

داشتن معاینه فنی می‌تواند نشان دهد خودرو در زمان آزمون حدود مجاز ایمنی و آلایندگی را رعایت کرده است، ولی در متن فعلی به‌تنهایی عنوان فرسودگی سنی را از بین نمی‌برد. همین تعارض میان سلامت واقعی خودرو و سن شناسنامه‌ای، پیش‌تر زمینه ورود دیوان عدالت اداری را فراهم کرده بود و می‌تواند دوباره محل اختلاف حقوقی شود.

خودروی دقیقاً ۲۰ ساله مشمول است یا خودروی بالای ۲۰ سال؟

در بخش تعاریف آیین‌نامه، وسیله نقلیه‌ای فرسوده شناخته شده که سن آن «بیشتر از» سن مندرج در جدول باشد. در برخی بندهای اصلاحیه جدید اما عبارت «رسیدن به سن فرسودگی» به کار رفته است. این تفاوت نگارشی هنوز پاسخ روشنی به این پرسش نمی‌دهد که محدودیت از روز تکمیل ۲۰ سال آغاز می‌شود یا پس از ورود خودرو به سال بیست‌ویکم.

نحوه محاسبه سن براساس سال یا تاریخ دقیق تولید نیز باید در دستورالعمل اجرایی یکدست شود. تا آن زمان، اعلام قطعی مشمول‌بودن خودرویی که دقیقاً ۲۰ سال از تولیدش گذشته است، می‌تواند محل اختلاف باشد.

بیش از ۲۰ میلیون وسیله نقلیه در صف نوسازی قرار دارند

ابعاد مسئله فرسودگی بسیار بزرگ‌تر از چند مدل سواری قدیمی است. سازمان حفاظت محیط زیست در تازه‌ترین اعلام خود گفته است بیش از ۲۰ میلیون خودرو و موتورسیکلت فرسوده یا در مرز فرسودگی در کشور وجود دارد. همچنین از ابتدای سال ۱۴۰۳ تاکنون بیش از ۶۰۰ هزار وسیله نقلیه فرسوده اسقاط شده که حدود ۳۵۰ هزار دستگاه آن مربوط به سال ۱۴۰۳ بوده است.

آخرین جدول تفکیکی منتشرشده از ناوگان، شمار وسایل نقلیه فرسوده یا رسیده به مرز فرسودگی را ۲۲ میلیون و ۱۰۲ هزار و ۱۴۰ دستگاه از مجموع حدود ۴۱ میلیون و ۲۰۶ هزار وسیله نقلیه نشان می‌دهد. مهم‌ترین گروه‌ها در این برآورد چنین‌اند:

برای تاکسی‌ها یک رقم جدیدتر و محدودتر نیز اعلام شده است. سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران در بهمن ۱۴۰۴ از حدود ۲۲۰ هزار تاکسی فرسوده درون‌شهری خبر داد. اختلاف این عدد با رقم ۳۸۵ هزار دستگاهی جدول جامع می‌تواند از تفاوت زمان، دامنه آماری و تعریف ناوگان مورد محاسبه ناشی شود؛ به همین دلیل این دو رقم را نباید بدون توجه به جامعه آماری با یکدیگر جمع یا مقایسه کرد.

در آمار جامع ردیف مستقلی برای «ون» منتشر نشده است و نزدیک‌ترین گروه رسمی، مینی‌بوس‌ها با ۹۷ هزار و ۴۵۷ دستگاه است. برای اعلام تعداد دقیق ون‌های فرسوده، تفکیک تازه‌ای از سوی وزارت کشور یا وزارت صمت لازم خواهد بود.

مقایسه بیش از ۶۰۰ هزار اسقاط انجام‌شده با ناوگانی که هنوز بیش از ۲۰ میلیون وسیله فرسوده یا در آستانه فرسودگی دارد، فاصله زیاد میان سرعت نوسازی و ابعاد مسئله را نشان می‌دهد. ضمن آنکه هر سال گروه دیگری از وسایل نقلیه نیز با عبور از سن‌های جدول به این جمع اضافه می‌شوند.

مالکان خودروهای قدیمی اکنون چه چیزی را باید پیگیری کنند؟

مالک یک سواری بالای ۲۰ سال در حال حاضر نباید ابلاغ اصلاحیه را معادل ممنوعیت فوری تردد بداند. آنچه باید پیگیری شود، اعلام گروه‌های اولویت‌دار سال ۱۴۰۵، فراخوان رسمی وزارت صمت، شرایط ثبت‌نام در سامانه نوسازی، نوع و مبلغ تسهیلات، مهلت اقدام و اطلاعیه پلیس درباره شروع محدودیت‌هاست.

تغییر اصلی مصوبه را هم نباید کم‌اهمیت دانست. دولت مرز اجرایی ۳۰ سال را حذف کرده و به کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا اجازه داده است با تصمیم سالانه، خودروهای شخصی عبورکرده از سن فرسودگی را نیز در اولویت قرار دهد. بنابراین محدودیت برای سواری‌های بالای ۲۰ سال از نظر حقوقی ممکن شده است، اما فعال‌شدن آن برای مردم باید پس از اعلام اولویت، فراهم‌شدن امکان نوسازی و شناسایی پلاک‌های مشمول انجام شود.

تا آن مرحله، تیترهایی مانند «ممنوعیت ورود همه خودروهای بالای ۲۰ سال به تهران از فردا» یا «قطع فوری سهمیه بنزین خودروهای قدیمی» جلوتر از متن مصوبه حرکت می‌کنند. پرسش اصلی دیگر فقط سن خودرو نیست؛ دولت باید روشن کند کدام خودرو، از چه تاریخی، در کدام شهر، با چه مشوقی و پس از چه مهلتی مشمول محدودیت خواهد شد.