به گزارش اکو اقتصاد، در روزهایی که با سردتر شدن هوا، شهرها آرام‌آرام در حصار هوای آلوده و دود و غبار فرو می‌روند، نفس کشیدن به دغدغه‌ای روزمره برای میلیون‌ها نفر تبدیل می‌شود، پاییز و زمستان برای بسیاری از شهروندان، به‌ویژه کودکان، سالمندان و بیماران، تنها فصل سرما نیست بلکه فصل نگرانی از هوایی است که هر روز به ریه‌ها می‌رود و سلامت و کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در واقع هر سال با آغاز نیمه دوم سال و کاهش تدریجی دمای هوا، بار دیگر مساله آلودگی هوا به عنوان یکی از مهم‌ترین دغدغه‌های زیست‌محیطی کلانشهرهای کشور سر بر می آورد، مشکلی که هر سال با سرد شدن هوا، پایداری جوی و وقوع پدیده وارونگی دما شدت می‌گیرد و زندگی روزمره میلیون‌ها شهروند را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

در این میان، وارونگی دما یکی از مهم‌ترین عوامل تشدید آلودگی هوا در فصل سرد است، در شرایط عادی، هوای گرم‌تر نزدیک سطح زمین بالا می‌رود و به پراکنده شدن آلاینده‌ها کمک می‌کند، اما هنگام وقوع وارونگی دما، لایه‌ای از هوای گرم در بالای هوای سرد نزدیک سطح زمین قرار می‌گیرد و مانع جابه‌جایی عمودی هوا می‌شود، در نتیجه، آلاینده‌های ناشی از تردد خودروها، فعالیت صنایع و سایر منابع انتشار، در نزدیکی سطح زمین محبوس می‌شوند و غلظت آن‌ها افزایش می‌یابد.

این وضعیت به‌ویژه در کلانشهرهایی مانند تهران که با تراکم بالای جمعیت، تردد گسترده خودروها و منابع متعدد انتشار آلاینده مواجه است، می‌تواند به شکل‌گیری روزهای متوالی آلودگی هوا منجر شود.

نکته مهم این است که در چنین شرایطی، مدیریت آلودگی هوا نباید به روزهایی محدود شود که آسمان خاکستری شده و شاخص‌ها از مرز هشدار عبور کرده‌اند، بلکه باید پیش از آنکه آلودگی بر شهر سایه بیندازد، برای مهار آن چاره‌ای اندیشید، هرچند کنترل منابع آلاینده و کاهش انتشار از بخش‌های مختلف، راهکار اساسی مقابله با آلودگی هواست، اما مدیریت شرایط جوی نامساعد و پیشگیری از تشدید آلودگی نیز اهمیت ویژه‌ای دارد، موضوعی که ضرورت بازنگری در سازوکار تصمیم‌گیری هنگام بروز شرایط اضطرار را بیش از گذشته آشکار می‌کند.

ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت شرایط اضطرار

همواره بخش مهمی از تصمیم‌گیری‌ها برای مدیریت آلودگی هوا پس از افزایش شاخص‌های کیفیت هوا و ورود شهرها به شرایط ناسالم یا اضطرار انجام می‌شود، به این معنا که محدودیت‌ها و اقدامات کنترلی زمانی به اجرا در می‌آید که آلودگی هوا تا حد زیادی افزایش یافته است، این در حالی است که با توجه به نقش شرایط جوی در ماندگاری آلاینده‌ها، انتظار برای افزایش شاخص‌ها و سپس اتخاذ تصمیم، می‌تواند فرصت اقدامات پیشگیرانه را از بین ببرد.

از این رو، سازمان حفاظت محیط زیست با آسیب‌شناسی روند گذشته و برگزاری جلسات کارشناسی با دستگاه‌های مرتبط، اصلاح آیین‌نامه شرایط اضطرار آلودگی هوا را انجام داده است، اصلاحیه‌ای که مهم‌ترین تغییر آن، انتقال مبنای تصمیم‌گیری از شاخص‌های ثبت‌ شده آلودگی به پیش‌بینی شرایط جوی و احتمال وقوع وضعیت اضطرار است.

در ساز و کار جدید آیین‌نامه شرایط اضطرار آلودگی هوا، پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی مبنای تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد و در صورتی که پیش‌بینی‌ها از احتمال ورود به شرایط اضطرار در ساعات آینده حکایت داشته باشد، اقدامات لازم پیش از وقوع وضعیت بحرانی در دستور کار قرار خواهد گرفت، این تصمیم‌ها متناسب با تغییر پیش‌بینی‌های هواشناسی به‌ روزرسانی می‌شوند و هرچه احتمال وقوع شرایط اضطرار افزایش یابد و قطعیت پیش‌بینی‌ها بیشتر شود، سطح اقدامات و محدودیت‌ها نیز جدی‌تر خواهد شد.

تقسیم مسئولیت دستگاه‌ها در اجرای آیین‌نامه

در اصلاحیه پیشنهادی، مسئولیت نظارت بر اجرای مصوبات همچنان بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست به‌عنوان ناظر اجرای قانون هوای پاک است، اما مسئولیت اجرای تصمیم‌ها در سطح استان بر عهده دستگاه‌های اجرایی و استاندار به‌عنوان بالاترین مقام تصمیم‌گیر استانی قرار دارد.

بر این اساس، دستگاه‌های اجرایی موظف‌اند گزارش اقدامات و نحوه اجرای مصوبات را ارائه کنند و ادارات کل حفاظت محیط زیست استان‌ها نیز گزارش عملکرد دستگاه‌ها را به استانداران ارائه خواهند داد تا روند اجرای تصمیم‌ها به‌صورت مستمر رصد شود.

همچنین پیش‌بینی شده است کارگروه‌های استانی با توجه به شرایط هر منطقه و میزان پایداری جو، اختیارات لازم را برای اتخاذ تصمیم‌های متناسب در سطح استان و کلان‌شهرهای درگیر آلودگی هوا داشته باشند و استانداران تصمیم‌های نهایی را ابلاغ کنند.

اصلاحیه در مسیر تصویب دولت

تدوین اصلاحیه این آیین‌نامه به دلیل ضرورت آسیب‌شناسی سازوکار قبلی و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت بهداشت، وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان حفاظت محیط زیست، زمان‌بر بوده است.

پیش‌نویس اصلاحیه به دولت ارسال شده و قرار است در دستور کار کمیسیون مربوطه در مجلس شورای اسلامی قرار گیرد، سازمان حفاظت محیط زیست نیز اعلام کرده است که تلاش می‌کند این آیین‌نامه در کوتاه‌ترین زمان ممکن به تصویب برسد.

با وجود اهمیت اصلاح سازوکار مدیریت شرایط اضطرار، باید توجه داشت که این آیین‌نامه به‌ تنهایی نمی‌تواند مساله مزمن آلودگی هوا را حل کند، وارونگی دما عامل ایجاد آلاینده نیست، بلکه شرایطی را فراهم می‌کند که آلاینده‌های منتشر شده از منابع مختلف در نزدیکی سطح زمین تجمع پیدا کنند، بنابراین کاهش آلودگی هوا در بلندمدت همچنان به کنترل منابع انتشار، نوسازی ناوگان حمل‌ونقل، اسقاط خودروهای فرسوده، توسعه حمل‌ونقل عمومی، مقابله با پسماندسوزی و کاهش آلایندگی صنایع وابسته است.

در همین راستا، سازمان حفاظت محیط زیست بر اجرای اقداماتی مانند پیگیری اسقاط ناوگان فرسوده، مقابله با پسماندسوزی و برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل را از جمله برنامه‌های بلندمدت خود برای کاهش آلودگی هوا تاکید دارد.

اهمیت اصلاح آیین‌نامه شرایط اضطرار آلودگی هوا در این است که مدیریت این بحران را از واکنش پس از وقوع آلودگی به سمت پیش‌بینی و پیشگیری هدایت کند، تغییری که در صورت تصویب، اجرای دقیق و هماهنگی دستگاه‌ها می‌تواند فرصت بیشتری برای کنترل شرایط پیش از رسیدن به وضعیت بحرانی فراهم کند.

تصمیم‌گیری برای مقابله با آلودگی هوا بر مبنای پیش‌بینی شرایط اضطرار انجام می‌شود

احمد طاهری رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست در گفت و گو با خبرنگار ایرنا، با اشاره به اصلاح آیین‌نامه شرایط اضطرار آلودگی هوا و تغییر رویکرد مدیریت این شرایط از تصمیم‌گیری پس از افزایش شاخص‌ها به اقدامات پیشگیرانه مبتنی بر پیش‌بینی‌های هواشناسی، گفت: در این رویکرد، محدودیت‌های لازم در حوزه صنایع و حمل‌ و نقل پیش از ورود به شرایط اضطرار و متناسب با میزان قطعیت پیش‌بینی‌ها اعمال می‌شود.

وی اظهار کرد: در آیین نامه جدید که برای دولت ارسال کردیم ۳ تغییر اساسی ایجاد شده است، اول اینکه تصمیمات به گونه ای اتخاذ شود که از ورود به شرایط اضطرار جلوگیری کند، دوم اینکه تصمیمات از حالت سلبی به اول تشویقی و بعد سلبی منتقل شد سوم هم کوتاه کردن برآیند بروکراسی اداری برای چابک کردن کارگروه شرایط اضطرار است.

وی درباره سازوکار جدید مدیریت شرایط اضطرار آلودگی هوا اظهار کرد: در رویکرد جدید، به جای اینکه تصمیم‌گیری‌ها بر مبنای شاخص‌های لحظه‌ای و پس از افزایش میزان آلودگی هوا انجام شود، پیش‌بینی‌های هواشناسی مبنای تصمیم‌گیری قرار می‌گیرد، در واقع در آیین‌نامه جدید، تمرکز از اقدامات پس از وقوع شرایط اضطرار به تصمیمات پیشگیرانه، تقویت اقدامات حمایتی و کوتاه شدن فرآیندهای اداری برای افزایش اثربخشی مدیریت آلودگی هوا تغییر کرده است.

طاهری افزود: سازمان هواشناسی با پیش‌بینی شرایط جوی و اعلام اینکه طی چند ساعت آینده احتمال ورود به شرایط اضطرار وجود دارد، زمینه اتخاذ تصمیم‌های پیشگیرانه را فراهم می‌کند، این تصمیم‌ها نیز متناسب با تغییراتی که در پیش‌بینی‌ها اتفاق می‌افتد، به‌روزرسانی می‌شود، به این معنا که هرچه به شرایط اضطرار نزدیک‌تر شویم و احتمال وقوع آن قطعیت بیشتری پیدا کند، تصمیم‌ها و اقدامات نیز جدی‌تر خواهد شد.

وی درباره نوع اقدامات پیش‌بینی‌شده در این رویکرد گفت: علاوه بر اعمال محدودیت‌ها، مشوق‌هایی نیز در نظر گرفته شده است، محدودیت‌ها هم حوزه صنایع و هم بخش حمل‌ و نقل را شامل می‌شود و تلاش بر این است که این اقدامات ماهیت پیشگیرانه داشته باشند و پیش از تشدید آلودگی هوا به اجرا درآیند.

طاهری درباره زمان‌بر شدن فرایند اصلاح آیین‌نامه توضیح داد: زمانی که یک روال اجرایی برای چند سال مورد استفاده قرار می‌گیرد، لازم است آسیب‌شناسی دقیقی درباره آن انجام شود تا بتوان اصلاحات مورد نیاز را اعمال کرد، این فرایند زمان‌بر بود، زیرا دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، وزارت صنعت، معدن و تجارت و سازمان حفاظت محیط زیست، ملاحظات و دیدگاه‌های خاص خود را دارند و برگزاری جلسات کارشناسی و رسیدن به جمع‌بندی مشترک به زمان نیاز داشت.

رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست ادامه داد: همچنین با توجه به شرایط خاصی که کشور در سال جاری با آن مواجه بود، نهایی شدن این اصلاحیه با مقداری تأخیر همراه شد، اما اکنون به دولت ارسال شده و آماده ارائه در کمیسیون تخصصی مجلس شورای اسلامی است.

وی درباره نظارت بر اجرای مصوبات کارگروه شرایط اضطرار آلودگی هوا اظهار کرد: مسئولیت نظارت بر اجرای مصوبات بر عهده سازمان حفاظت محیط زیست به‌عنوان ناظر قانون است، اما مسئولیت اجرای آن‌ها بر عهده دستگاه‌های اجرایی و مهم‌ترین رکن تصمیم‌گیری در استان، یعنی استاندار، قرار دارد.

طاهری افزود: دستگاه‌های اجرایی موظف هستند گزارش اجرای مصوبات را بر اساس پیش‌نویس تهیه‌ شده از سوی سازمان حفاظت محیط زیست ارائه کنند، همچنین ادارات کل حفاظت محیط زیست استان‌ها نیز موظف‌اند گزارش نحوه اجرای مصوبات را به استاندار ارائه دهند تا روند اجرای تصمیم‌ها به‌صورت مستمر تحت رصد و نظارت قرار گیرد.

وی درباره نحوه اتخاذ تصمیم‌ها در مراحل مختلف نزدیک شدن به شرایط اضطرار گفت: اقدامات پیش‌بینی‌ شده بر اساس پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی و متناسب با هر مرحله از نزدیک شدن به شرایط اضطرار تعیین شده است، همچنین میزان و سطح پایداری جو که از سوی سازمان هواشناسی پیش‌بینی می‌شود، در انتخاب نوع اقدامات و تصمیم‌های مورد نیاز تأثیرگذار خواهد بود.

وی با اشاره به اختیارات کارگروه شرایط اضطرار آلودگی هوا اظهار کرد: در آیین‌نامه پیشنهادی، اختیارات کاملی برای کارگروه در نظر گرفته شده است تا بتواند در سطح استان و کلانشهرهایی که با آلودگی هوا مواجه هستند، تصمیم‌های متناسب اتخاذ کند، نهایی‌سازی و ابلاغ این تصمیم‌ها نیز بر عهده استاندار است.

رئیس مرکز ملی هوا و تغییر اقلیم سازمان حفاظت محیط‌زیست افزود: با توجه به رویکرد دولت چهاردهم مبنی بر تفویض اختیارات به استان‌ها، انتظار می‌رود تصمیم‌گیری‌ها در این زمینه در سطح استانی و متناسب با شرایط هر منطقه به شکل بهینه‌تری انجام شود.

وی درباره آخرین وضعیت اصلاحیه آیین‌نامه شرایط اضطرار آلودگی هوا گفت: پیش‌نویس اصلاحیه به دولت ارسال شده و قرار است همین هفته در دستور کار کمیسیون مربوطه قرار گیرد، تلاش می‌کنیم این آیین‌نامه در کوتاه‌ترین زمان ممکن به تصویب برسد، البته فرایند تصویب در دولت روال مشخصی دارد و امیدواریم این موضوع در اسرع وقت نهایی شود.

وی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به اقدامات بلندمدت دولت چهاردهم برای کاهش آلودگی هوا اظهار کرد: این اقدامات تنها به مدیریت شرایط اضطرار محدود نمی‌شود و در طول دولت چهاردهم، برنامه‌های مختلفی برای مقابله با عوامل اصلی آلودگی هوا دنبال شده است.

طاهری اسقاط ناوگان فرسوده، مقابله با پسماندسوزی و برقی‌سازی ناوگان حمل‌ونقل را از جمله اقدامات مهم سازمان حفاظت محیط زیست برشمرد و افزود: در دولت چهاردهم اتفاقات مثبتی در این زمینه‌ها رخ داده است، به‌ ویژه در حوزه اسقاط خودروها و ناوگان فرسوده که رکوردهای قابل توجهی در این دولت به ثبت رسیده است.