به گزارش اکو اقتصاد، دومین پنل همایش «تنظیم‌گری در عصر پلتفرم‌ها» با عنوان «کالاهای سلامت‌محور؛ از ضوابط عرضه تا اتهام قاچاق» روز شنبه ۹ آبان در کتابخانه ملی ایران برگزار شد. در این نشست، ناصر خیرخواه به‌عنوان مدیر پنل، با حضور ژوبین علاقبند، عضو هیئت‌مدیره انجمن تجارت الکترونیک؛ محمد بهمند، معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار؛ شاهین فاضل‌پناه از پژوهشگاه علوم غدد و متابولیسم دانشگاه علوم پزشکی تهران و مشاور سازمان فناوری اطلاعات و ارتباطات؛ و مهدی فامیلی، دبیر کارگروه سلامت دیجیتال اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، چالش‌های حقوقی، اجرایی و فنی دارورسانی برخط را بررسی کردند.

محور اصلی گفت‌وگوها این بود که چگونه می‌توان ضمن صیانت از سلامت بیماران و اصالت دارو، مسیر فعالیت پلتفرم‌های آنلاین را روشن کرد و مانع از آن شد که تعدد مجوزها و اختلاف میان دستگاه‌ها، اجرای مقررات مصوب را با وقفه مواجه کند.

دارورسانی آنلاین؛ فروش دارو یا واسطه‌گری فناورانه؟

ناصر خیرخواه در ابتدای نشست با اشاره به مشکلات اجرای دستورالعمل دارورسانی برخط گفت، با وجود ابلاغ این دستورالعمل با امضای وزیران بهداشت و ارتباطات، اجرای آن همچنان با موانع و اختلاف‌نظرهایی میان دستگاه‌های مرتبط مواجه است. به گفته او، باید مشخص شود که مشکل اصلی به مفاد دستورالعمل بازمی‌گردد، اختلاف میان نهادهای مسئول است یا با مقاومت در برابر فعالیت سکوهای آنلاین روبه‌رو هستیم.

ژوبین علاقبند نیز با اشاره به نگرانی برخی داروخانه‌ها از ورود پلتفرم‌ها به این حوزه، بر ضرورت تفکیک میان داروخانه آنلاین، دارورسانی اینترنتی و ایجاد انبارهای مستقل نگهداری دارو تأکید کرد.

او توضیح داد که در مدل موردنظر پلتفرم‌های دارورسانی، دارو در اختیار داروخانه دارای مجوز باقی می‌ماند و فروش نیز از سوی همان داروخانه انجام می‌شود. پلتفرم نقش فناورانه و اجرایی دارد؛ یعنی درخواست بیمار را ثبت می‌کند، داروخانه دارای موجودی را شناسایی می‌کند و فرایند ارسال دارو به مصرف‌کننده را تسهیل می‌کند.

به گفته علاقبند، چنین مدلی می‌تواند دسترسی بیماران در نقاط مختلف کشور به دارو را بهبود دهد، امکان اطلاع از موجودی داروخانه‌ها را افزایش دهد و با شفاف‌ترکردن مسیر تأمین و عرضه، زمینه کاهش برخی تخلفات و رانت‌ها را فراهم کند.

او همچنین تأکید کرد که نقش سازمان غذا و دارو باید بر تعیین و نظارت بر الزامات فنی و سلامت‌محور متمرکز باشد؛ از جمله شرایط نگهداری، بسته‌بندی و انتقال دارو از داروخانه به بیمار. از این منظر، مسئله اصلی صدور مجوز برای فروش دارو از سوی پلتفرم نیست، بلکه تعیین ضوابطی است که انتقال دارو از یک داروخانه مجاز به مصرف‌کننده را ایمن و قابل رصد کند.

اختلاف بر سر مجوز دوم؛ مقررات تسهیل‌گر یا مانع تازه؟

محمد بهمند، معاون کمیته تسهیل‌گری کسب‌وکار، با اشاره به روند تدوین مقررات دارورسانی آنلاین گفت الزام قانونی برای تدوین دستورالعمل حمل اینترنتی دارو به سال ۱۴۰۱ بازمی‌گردد، اما ابلاغ آن نزدیک به چهار سال به طول انجامیده است. به گفته او، ارتباط هم‌زمان این موضوع با سلامت عمومی، فعالیت کسب‌وکارها و مسئولیت چند دستگاه اجرایی، از عوامل پیچیده‌شدن فرایند تدوین مقررات بوده است.

بهمند با اشاره به مصوبه ۷۷ هیئت مقررات‌زدایی اظهار کرد که براساس بند «ج» این مصوبه، کسب‌وکارهای فعال در این حوزه، علاوه بر مجوز صادرشده از سوی اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، نباید ملزم به دریافت مجوز دیگری برای فعالیت خود شوند. او تأکید کرد که سازمان غذا و دارو می‌تواند ضوابط تخصصی و فنی مرتبط با سلامت را تعیین کند، اما این موضوع نباید به ایجاد مجوز موازی برای پلتفرم‌ها منجر شود.

او همچنین به ماده ۸ دستورالعمل مشترک وزارتخانه‌های بهداشت و ارتباطات اشاره کرد که در آن، تشکیل کارگروهی برای صدور و حتی ابطال مجوز کسب‌وکارها پیش‌بینی شده بود. به گفته بهمند، کمیته تسهیل فعالیت کسب‌وکارهای اقتصاد دیجیتال در رأی صادرشده در مردادماه اعلام کرده است که مجوز فعالیت باید از مسیر درگاه ملی مجوزها صادر شود و کارگروه یادشده، در صورت ایفای نقش مجوزدهی مستقل، با ایراد قانونی مواجه است.

بهمند در عین حال تأکید کرد که حذف مجوزهای موازی به معنای کنارگذاشتن ملاحظات سلامت نیست. به گفته او، الزامات فنی وزارت بهداشت و سازمان غذا و دارو می‌تواند در قالب کاربرگ‌ها و ضوابط تخصصی در کنار مجوز اصلی تعریف شود؛ رویکردی که ضمن حفظ استانداردهای سلامت، از تحمیل مراحل اداری تکراری به کسب‌وکارها جلوگیری می‌کند.

پلتفرم‌ها در انتظار مجوزی که هنوز صادر نشده است

مهدی فامیلی، دبیر کارگروه سلامت دیجیتال اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، با اشاره به وضعیت اجرای دستورالعمل دارورسانی برخط گفت براساس دستورالعمل ابلاغ‌شده در دی‌ماه ۱۴۰۳، قرار بود کارگروهی با حضور سه نماینده از سازمان غذا و دارو، سه نماینده از وزارت ارتباطات و یک نماینده از اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی تشکیل شود؛ با این حال، به گفته او، این سازوکار تاکنون به نتیجه مشخصی نرسیده است.

فامیلی توضیح داد که از یک سو، سازمان غذا و دارو از پلتفرم‌ها دریافت مجوزی را مطالبه می‌کند که قرار بوده پس از تشکیل همین کارگروه صادر شود و از سوی دیگر، کارگروه هنوز به نتیجه نرسیده است. به اعتقاد او، این وضعیت پلتفرم‌ها را در یک دور باطل اداری قرار داده و اجرای عملی دارورسانی آنلاین را با مانع مواجه کرده است.

او درباره حدود مسئولیت هر یک از بازیگران این زنجیره گفت فرایند آنلاین، از نظر مسئولیت‌های اصلی، تفاوتی با خرید حضوری دارو ندارد: پزشک نسخه را صادر می‌کند، مسئول فنی داروخانه آن را بررسی می‌کند و داروخانه مسئول تحویل داروست. پلتفرم نیز درخواست بیمار را به داروخانه منتقل کرده و در فرایند ارسال نقش تسهیل‌گر دارد.

فامیلی همچنین به موضوع نگهداری و ارسال داروهای نیازمند زنجیره سرد اشاره کرد و گفت برخی پلتفرم‌ها در نبود ضوابط نهایی، از سازوکارهای خودتنظیم‌گری استفاده کرده‌اند. به گفته او، داروهای یخچالی با بسته‌بندی ویژه و استفاده از یخ ارسال می‌شوند و کسب‌وکارها آمادگی دارند پس از ابلاغ ضوابط رسمی، الزامات مربوط را اجرا کنند.

سلامت بیمار، اصالت دارو و نگرانی از حذف داروخانه‌ها

شاهین فاضل‌پناه با تأکید بر ضرورت حفاظت از سلامت بیماران گفت داروخانه باید نقطه عرضه دارو باقی بماند و ملاحظاتی مانند اصالت دارو، ایمنی بیمار، حفاظت از اطلاعات درمانی و امکان ردیابی زنجیره تأمین در طراحی فرایند دارورسانی آنلاین لحاظ شود.

او همچنین بر لزوم جلوگیری از ایجاد انحصار در این بازار تأکید کرد و گفت پلتفرم‌ها نباید همکاری خود را به تعداد محدودی داروخانه محدود کنند؛ زیرا چنین وضعیتی می‌تواند رقابت را تضعیف کرده و قدرت انتخاب داروخانه‌ها و مصرف‌کنندگان را کاهش دهد.

فاضل‌پناه با اشاره به جلسات برگزارشده میان اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی، سازمان غذا و دارو و انجمن داروسازان گفت فرایندی برای حفظ داروخانه به‌عنوان نقطه عرضه، جلوگیری از انحصار و دسترسی به اطلاعات بیمار با رضایت او طراحی و به سازمان فناوری اطلاعات ارائه شده است.

او در عین حال به گزارش‌هایی درباره فروش غیرقانونی دارو و ارائه توصیه‌های پزشکی از سوی افراد فاقد صلاحیت اشاره کرد و گفت پلتفرم‌های الکترونیکی می‌توانند به شفافیت و تکمیل زنجیره تأمین دارو کمک کنند، مشروط بر آنکه در چارچوبی مشخص و قابل نظارت فعالیت داشته باشند.

یکی دیگر از نگرانی‌های مطرح‌شده در این نشست، احتمال تضعیف جایگاه داروخانه‌ها در قراردادهای همکاری با پلتفرم‌ها بود. فاضل‌پناه گفت برخی داروخانه‌ها نگران حذف‌شدن از زنجیره عرضه یا تحمیل قراردادهای یک‌طرفه هستند. او با اشاره به نمونه‌ای از مطالبه سهمی در حدود ۲۰ درصد از سود داروخانه، بر ضرورت تدوین مقرراتی تأکید کرد که در کنار توسعه خدمات آنلاین، آزادی عمل داروخانه‌ها و رقابت سالم را نیز حفظ کند.

بررسی فنی و توافق میان دستگاه‌ها؛ گام بعدی دارورسانی آنلاین

فاضل‌پناه در ادامه، بر ضرورت برگزاری نشست مشترک میان دستگاه‌های مرتبط برای بررسی فرایندهای پیشنهادی تأکید کرد. به گفته او، سازمان فناوری اطلاعات می‌تواند با هماهنگی نهادهای مسئول، دو فرایند پیشنهادی موجود را از نظر فنی بررسی کند تا پس از رفع ابهام‌ها، امکان ورود دارورسانی برخط به مرحله اجرا فراهم شود.

او همچنین اشاره کرد که درباره حفظ داروخانه به‌عنوان نقطه عرضه دارو، دیدگاه‌های مشترک بیشتری میان طرف‌های درگیر شکل گرفته است؛ موضوعی که می‌تواند مسیر دستیابی به توافق نهایی را هموارتر کند.

جمع‌بندی مباحث این پنل نشان می‌دهد که چالش دارورسانی آنلاین تنها به فناوری ارسال دارو محدود نیست، بلکه به تعیین دقیق مسئولیت‌ها، هماهنگی میان نهادهای ناظر و پرهیز از مجوزهای موازی نیز وابسته است. از یک سو، سلامت بیمار، اصالت دارو و حفاظت از اطلاعات درمانی باید تضمین شود و از سوی دیگر، پلتفرم‌ها برای فعالیت قانونی به مقررات روشن و فرایند اجرایی مشخص نیاز دارند.

در چنین شرایطی، تعیین تکلیف سازوکار صدور مجوز، نهایی‌شدن ضوابط فنی و ایجاد هماهنگی میان وزارت بهداشت، وزارت ارتباطات، سازمان غذا و دارو و اتحادیه کسب‌وکارهای مجازی می‌تواند از ادامه بلاتکلیفی جلوگیری کند. موفقیت دارورسانی آنلاین در نهایت به ایجاد تعادلی میان الزامات سلامت عمومی، حقوق داروخانه‌ها و ظرفیت‌های فناوری برای تسهیل دسترسی بیماران به دارو وابسته است.