به گزارش اکو اقتصاد، هم‌زمان با افزایش حملات به نفتکش‌ها در تنگه هرمز و تداوم محاصره دریایی بنادر ایران از سوی آمریکا، تهران می‌کوشد تا با بالا بردن هزینه عبور و مرور کشتی‌ها، فشار بر واشنگتن را افزایش داده و در مذاکرات امتیاز بگیرد.

در این میان، نزدیک شدن انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در سوم نوامبر نیز این گمانه را مطرح کرده که ایران ممکن است از پیامدهای اقتصادی و امنیتی بحران برای افزایش فشار بر دولت دونالد ترامپ استفاده کند؛ هرچند شواهد موجود نشان نمی‌دهد که حملات لزوما با هدف اثرگذاری بر انتخابات طراحی شده‌ باشند.

رقابت تهران و واشنگتن بر سر کنترل تردد دریایی

المانیتور نوشت: نیروی دریایی ایران روز سه‌شنبه مسئولیت تازه‌ترین حمله به یک ابرنفتکش در تنگه هرمز را برعهده گرفت. به گزارش خبرگزاری فارس، این کشتی پس از بی‌توجهی به هشدارها و تلاش برای عبور از مسیری غیرمجاز هدف قرار گرفت و دچار آتش‌سوزی شد. نیروهای ایرانی روز دوشنبه نیز توضیح مشابهی درباره حمله‌ای دیگر ارائه کرده بودند. همچنین اعلام شد که یک کشتی در روز یکشنبه در جنوب تنگه با مین دریایی برخورد کرده و انفجاری در اتاق موتور آن رخ داده است.

این حوادث بخشی از موج گسترده‌تر رخدادهای دریایی است که صادرات نفت از مسیر هرمز را بیش از پیش مختل کرده است. در سوی مقابل، نیروهای آمریکایی طی آخر هفته یک کشتی تجاری به نام «اوشن مولیکا» را از کار انداختند؛ اقدامی که واشنگتن آن را در واکنش به تلاش این کشتی برای شکستن محاصره دریایی بنادر ایران توجیه کرد.

در نتیجه، رویارویی دو طرف به رقابت بر سر تعیین شرایط عبور کشتی‌ها از خلیج فارس تبدیل شده است. ایران با اتکا به موقعیت جغرافیایی خود و توانایی تهدید تردد دریایی می‌کوشد تا هزینه عبور از تنگه را بالا ببرد، درحالی که آمریکا با استفاده از قدرت دریایی خود، تلاش بر محدودسازی تجارت دریایی ایران دارد.

در چنین وضعیتی، هیچ‌یک از دو طرف برای تحمیل هزینه به دیگری لزوما به بستن کامل تنگه نیاز ندارد.

هرمز؛ اهرم مذاکراتی پیش از انتخابات آمریکا؟

زمان‌بندی حملات این پرسش را مطرح کرده است که آیا تهران در تلاش است تا پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کنگره آمریکا در سوم نوامبر، موقعیت چانه‌زنی خود را تقویت کند؟

دونالد ترامپ مدعی است که مذاکرات با ایران در مسیر مثبتی قرار دارد و واشنگتن پیش از انتخابات حمله تازه‌ای انجام نخواهد داد. با این حال، محاصره دریایی ایران همچنان ادامه دارد و مذاکرات درباره بازگشایی تنگه هرمز به بن‌بست رسیده است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز دوشنبه اعلام کرد که پاسخ واشنگتن به پیشنهاد تهران برای بازگشایی تنگه هرمز همچنان در دست بررسی است. ایران این پیشنهاد را در ماه سپتامبر ارائه کرده و گفته است پس از تکمیل ارزیابی‌های خود، موضع نهایی را از طریق میانجی‌ها منتقل خواهد کرد. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، نیز در گفت‌وگویی با شبکه دولتی پرس‌تی‌وی در ۱۱ اکتبر، پاسخ آمریکا را «ناکافی» توصیف کرد.

اختلاف بر سر مراحل اجرایی هرگونه توافقی است

نویسنده مدعی شد: اختلاف دو طرف تنها بر سر آزادی کشتیرانی نیست. تهران می‌خواهد بازگشایی تنگه و برقراری امنیت دریایی در اولویت مذاکرات قرار گیرد؛ در مقابل، واشنگتن خواهان آن است که اختلاف هسته‌ای ایران از همان ابتدا در دستور کار قرار داشته باشد. ایران به دنبال کاهش فشار دریایی در چارچوب توافقی فوری است، در حالی که آمریکا می‌خواهد اطمینان حاصل کند بازگشایی هرمز، نگرانی‌های اصلی واشنگتن درباره برنامه هسته‌ای ایران را بی‌پاسخ باقی نمی‌گذارد.

افزایش هزینه حضور آمریکا در منطقه

در ایران این باور وجود دارد که حمله به کشتی‌ها می‌تواند هزینه ادامه محاصره را برای آمریکا افزایش دهد و نشان دهد واشنگتن قادر نیست تا عبور ایمن از تنگه را تضمین کند. اختلال در کشتیرانی می‌تواند هزینه انرژی و حمل‌ونقل را بالا ببرد، دولت‌های وابسته به صادرات خلیج فارس را تحت فشار قرار دهد و مهار پیامدهای اقتصادی جنگ را برای واشنگتن و بازارهای جهانی دشوارتر کند.

با این حال، این شرایط به‌تنهایی ثابت نمی‌کند که حملات حتما با هدف تأثیرگذاری بر انتخابات آمریکا انجام شده باشند. انتخابات می‌تواند نقطه‌ای برای اعمال فشار باشد، اما به‌خودی‌خود نیت تهران را اثبات نمی‌کند. ایران همچنین درحال حفظ بازدارندگی نظامی خود بوده و در برابر آنچه مطالبات قهرآمیز آمریکا می‌داند، مقاومت نشان می‌دهد. بنابراین، تشدید حملات ممکن است بخشی از تلاش گسترده‌تر تهران برای تحمیل هزینه به واشنگتن، در عین باز نگه داشتن مسیر مذاکرات باشد؛ نه لزوماً طرحی که به مهلت انتخاباتی مشخصی گره خورده است.

البته این راهبرد با تناقضی اساسی روبه‌روست؛ چرا که هرچه ایران تهدید علیه کشتیرانی را افزایش دهد، ممکن است قدرت چانه‌زنی بیشتری درباره شرایط عبور از تنگه به دست آورد؛ اما هم‌زمان، متقاعد کردن کشورهای دیگر به اینکه تهران می‌تواند در چارچوبی باثبات برای امنیت منطقه‌ای مشارکت کند، دشوارتر خواهد شد.

حمله به شناورها بدون تلفات انسانی

مصطفی نجفی، تحلیلگر ایرانی معتقد است که حملات اخیر ایران دقیق‌تر شده‌اند. او در پیامی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که حدود ۵۷ درصد حملات به کشتی‌ها و نفتکش‌ها در تنگه هرمز طی دو هفته گذشته، مستقیما اتاق موتور شناورها را هدف گرفته‌اند. نجفی همچنین گفت که میانگین حوادث در ۱۰ روز نخست اکتبر به روزانه ۱۲ مورد رسیده و هشدار داد که حملات ممکن است به‌زودی شدت بیشتری بگیرند و به مناطق خارج از تنگه نیز گسترش یابند.

تمرکز بر اتاق موتور می‌تواند نشان‌دهنده تفاوتی مهم در شیوه حملات باشد: از کار انداختن کشتی، بدون غرق کردن آن نیز می‌تواند تردد دریایی را مختل کند.

اگر هدف، منصرف کردن کشتی‌ها از عبور، تحمیل هزینه تعمیرات و افزایش نااطمینانی برای مالکان شناورها باشد، از کار انداختن آن‌ها ممکن است این اهداف را محقق کند، بی‌آنکه الزاماً به تلفات گسترده یا نشت بزرگ نفت منجر شود.

نویسنده مدعی شد: با این حال، خطر تشدید بحران همچنان جدی است. حمله‌ای که به کشته شدن خدمه یا آسیب دیدن کشتی مرتبط با یکی از متحدان آمریکا منجر شود، ممکن است واکنشی را در پی داشته باشد که تهران نتواند آن را کنترل کند.

خطوط لوله پاسخگوی تجارت جهانی نیست

تنگه هرمز مسیری برای عبور نفت معادل حدود ۲۰ درصد مصرف جهانی نفت خام است و خطوط لوله جایگزین تنها می‌توانند بخشی از این حجم را منتقل کنند. همین موضوع هرمز را به نقطه‌ای حساس برای اعمال فشار تبدیل می‌کند. البته ظرفیت این اهرم هم نامحدود نیست.

با وجود این محدودیت‌ها، ایران همچنان بر اهمیت راهبردی تنگه تأکید دارد. بقایی روز دوشنبه گفت ادعاهای واشنگتن درباره میزان کنترل خود بر هرمز با واقعیت سازگار نیست. او اظهار کرد که آمریکا ممکن است مدعی شود تنگه دیگر اهمیت سابق را ندارد و ایران اهرم فشار خود را از دست داده است، اما تهران مسیر خود را ادامه می‌دهد. 

خطر از بین رفتن روزنه دیپلماسی

اختلال در کشتیرانی تنها به آمریکا هزینه تحمیل نمی‌کند؛ صادرکنندگان نفت در کشورهای عربی خلیج فارس، اقتصادهای وابسته به واردات و حتی چشم‌انداز احیای اقتصادی ایران نیز از پیامدهای آن آسیب می‌بینند. اگر دولت‌های دیگر به این نتیجه برسند که تهران شرایط پایه تجارت جهانی را تهدید می‌کند، ممکن است به حمایت از اقدامات علیه ایران تمایل بیشتری پیدا کنند؛ حتی اگر با گسترش جنگ مخالف باشند.

واشنگتن نیز با معضل مشابهی روبه‌روست. وعده ترامپ برای خودداری از حمله پیش از انتخابات ممکن است زمان آغاز عملیات تازه را محدود کند، اما نه به معنای پایان محاصره است و نه تضمین می‌کند که پس از انتخابات گزینه نظامی کنار گذاشته شود. در عین حال، هر حادثه دریایی نیز لزوما به تشدید نظامی منجر نخواهد شد. هر دو طرف انگیزه‌هایی برای جلوگیری از گسترش جنگ دارند، اما تکرار حملات و اقدامات متقابل، فضای مانور برای مهار بحران را محدودتر می‌کند.

راهبرد تهران؛ تبدیل تهدید به اهرم مذاکره

حملات ایران توانایی تهران برای مختل کردن کشتیرانی را نشان می‌دهد، اما ایجاد اختلال به‌تنهایی برای دستیابی به توافقی مطلوب کافی نیست.

نویسنده مدعی شد: بنابراین، چالش کنونی تهران صرفاً اثبات توانایی برای ناامن کردن تنگه هرمز نیست؛ بلکه تبدیل این تهدید به اهرمی برای مذاکره، پیش از آن است که چرخه حمله و تلافی، امکان دستیابی به هرگونه مصالحه دیپلماتیک را از میان ببرد.