به گزارش اکواقتصاد، ایران در شرایطی در اجلاس بریکس هند حضور دارد که این گروه اکنون به یکی از مهم‌ترین کانون‌های تجارت جنوب جهانی تبدیل شده است. بر اساس گزارش کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل، صادرات کالایی اعضای بریکس در سال ۲۰۲۴ به حدود ۶ تریلیون دلار و واردات آنها به حدود ۵ تریلیون دلار رسیده و تجارت درون‌گروهی نیز به حدود ۱.۲ تریلیون دلار افزایش یافته است.

این ارقام نشان می‌دهد بریکس برای ایران صرفاً یک ائتلاف سیاسی نیست؛ بلکه مجموعه‌ای از اقتصادهای بزرگ مصرف‌کننده، تولیدکننده، صادرکننده انرژی و صاحب بازارهای سرمایه را در خود جای داده است. ایران نیز از سال ۲۰۲۴ به عضویت کامل این گروه درآمد و در کنار چین، هند، روسیه، امارات، عربستان، مصر، اتیوپی، اندونزی، برزیل و آفریقای جنوبی قرار گرفته است.

تجارت ایران با بریکس؛ عددی که از خود عضویت مهم‌تر است

واقعیت این است که ایران پیش از عضویت رسمی نیز بخش قابل‌توجهی از تجارت خارجی خود را با کشورهای عضو بریکس انجام می‌داد. داده‌های منتشرشده در بولتن اقتصادی بریکس نشان می‌دهد صادرات گمرکی ایران به کشورهای بریکس در سال ۱۴۰۳ به حدود ۲۳.۷ میلیارد دلار رسیده و واردات ایران از این کشورها در همین دوره حدود ۳۸.۸ میلیارد دلار بوده است.

به این ترتیب، تجارت ایران با بریکس پیش از آنکه یک فرصت بالقوه باشد، همین حالا بخش مهمی از واقعیت تجارت خارجی کشور است. مسئله اصلی از اینجا آغاز می‌شود که عضویت ایران در این گروه تا چه اندازه می‌تواند کیفیت این تجارت را تغییر دهد.

چالش تجارت ایران با کشورهای عضو بریکس فقط پیدا کردن خریدار یا فروشنده نیست؛ مشکل اصلی در بسیاری از موارد به انتقال پول، هزینه مبادلات، بیمه، حمل‌ونقل، محدودیت‌های بانکی و ریسک تحریم بازمی‌گردد.

از همین منظر، اهمیت محور مالی بریکس برای ایران از خود افزایش حجم تجارت کمتر نیست.

گره تجارت ایران؛ بازار هست، مسیر پرداخت نیست

یکی از مهم‌ترین موضوعات اقتصادی اجلاس امسال بریکس، توسعه سازوکارهای پرداخت و کاهش اصطکاک در مبادلات میان اعضاست. هند، به‌عنوان رئیس دوره‌ای بریکس در سال ۲۰۲۶، اکنون پیشنهاد اتصال ارزهای دیجیتال بانک‌های مرکزی اعضای این گروه را برای تسهیل پرداخت‌های فرامرزی دنبال می‌کند. این طرح ادامه تلاش‌های بریکس برای افزایش قابلیت همکاری سامانه‌های پرداخت اعضاست.

برای ایران، اهمیت این موضوع روشن است. هر سازوکاری که بتواند هزینه و زمان تسویه تجارت خارجی را کاهش دهد، می‌تواند مستقیماً بر امکان توسعه صادرات و واردات اثر بگذارد.

البته این مسیر هنوز با موانع جدی مواجه است. رویترز گزارش داده که اختلافات ژئوپلیتیک میان اعضا و حتی قطع روابط مالی ایران و امارات، در کنار نیاز به سازوکارهای سوآپ ارزی برای مدیریت عدم‌توازن تجاری، اجرای چنین طرح‌هایی را دشوار کرده است.

بنابراین، انتظار از بریکس نباید ایجاد یک «پول مشترک» یا حذف یک‌شبه دلار باشد؛ بلکه در کوتاه‌مدت، کاهش هزینه تسویه، استفاده بیشتر از ارزهای محلی و اتصال سامانه‌های پرداخت می‌تواند دستاورد عملی‌تری برای تجارت اعضا باشد.انتظار از بریکس نباید ایجاد یک «پول مشترک» یا حذف یک‌شبه دلار باشد؛ بلکه در کوتاه‌مدت، کاهش هزینه تسویه، استفاده بیشتر از ارزهای محلی و اتصال سامانه‌های پرداخت می‌تواند دستاورد عملی‌تری برای تجارت اعضا باشد

چین؛ ستون تجارت ایران در بریکس

در میان اعضای بریکس، چین همچنان مهم‌ترین شریک تجاری ایران است. داده‌های سازمان تجارت جهانی نشان می‌دهد چین در سال ۲۰۲۴ مقصد ۲۶ درصد از واردات ایران و مبدأ ۲۶ درصد از صادرات ایران بوده است.

اما همین تمرکز بالا یک روی دیگر هم دارد؛ اگر قرار باشد بریکس به ابزار تنوع‌بخشی تجارت خارجی ایران تبدیل شود، صرفاً افزایش مبادلات با چین کافی نیست.

هند، روسیه، امارات، عربستان و دیگر اعضای این گروه هر کدام بازار و ظرفیت متفاوتی دارند و توسعه تجارت با آنها می‌تواند از تمرکز بیش از اندازه تجارت ایران بر چند شریک محدود بکاهد.

البته شرایط هند با چین متفاوت است. تجارت ایران و هند در سال‌های اخیر تحت تأثیر تحریم‌ها و فشارهای ثانویه آمریکا محدود شده و تجارت دوجانبه در مقایسه با ظرفیت دو اقتصاد بسیار پایین‌تر از سطح مورد انتظار است. رویترز نیز در گزارشی در ماه اوت از کاهش تجارت هند و ایران تحت فشار آمریکا خبر داده و تجارت هند با ایران را عمدتاً محدود به برخی اقلام غذایی و دارویی توصیف کرده بود.

از این منظر، حضور ایران در اجلاس هند یک فرصت برای بازتعریف همین رابطه تجاری است؛ نه صرفاً در سطح تهران و دهلی، بلکه در چارچوب گسترده‌تر بریکس.

ایران می‌تواند از «بازار» به «مسیر تجارت» تبدیل شود

ظرفیت ایران در بریکس تنها به صادرات کالا محدود نیست. موقعیت جغرافیایی کشور، به‌ویژه در اتصال روسیه و شمال اوراسیا به آب‌های جنوبی و بازار هند، یک مزیت مهم دیگر است.

پیش از سفر به هند نیز وزیر اقتصاد، تقویت کریدور شمال–جنوب را در کنار توسعه همکاری‌های مالی و تجاری با روسیه از محورهای دیپلماسی اقتصادی دولت عنوان کرده بود.

گفتگوی خبرنگار مهر با فعالان اقتصادی بر این نکته صحه گذاشته که این موضوع از منظر تجارت اهمیت ویژه‌ای دارد؛ زیرا اگر ایران بتواند همزمان تولیدکننده، صادرکننده و مسیر ترانزیتی باشد، ارزش اقتصادی عضویت در بریکس برای کشور چند برابر خواهد شداگر ایران بتواند همزمان تولیدکننده، صادرکننده و مسیر ترانزیتی باشد، ارزش اقتصادی عضویت در بریکس برای کشور چند برابر خواهد شد.

به گفته فعالان اقتصادی، در چنین مدلی، کالا فقط از ایران به یک کشور عضو بریکس صادر نمی‌شود؛ بلکه بخشی از تجارت میان اعضای بریکس نیز می‌تواند از مسیر ایران عبور کند.

کریدور شمال–جنوب در این میان اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ چراکه هند به‌عنوان یکی از اقتصادهای بزرگ بریکس، به مسیرهای متنوع برای دسترسی به بازار روسیه و اوراسیا نیاز دارد و ایران در این میان از موقعیت جغرافیایی ممتازی برخوردار است.

تجارت در بریکس؛ فاصله میان ظرفیت و واقعیت

با وجود تمام این ظرفیت‌ها، نباید از یک واقعیت غافل شد، عضویت در بریکس به خودی خود تجارت ایجاد نمی‌کند.

تجربه دیگر اعضا نیز نشان می‌دهد که حتی تجارت میان کشورهای بریکس با وجود رشد قابل‌توجه، با موانع ساختاری مواجه است؛ برای نمونه، تجارت هند با بریکس طی سال‌های اخیر رشد کرده، اما کسری تجاری هند با این گروه در سال مالی ۲۰۲۶ به حدود ۲۲۶ میلیارد دلار رسیده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد افزایش تجارت لزوماً به معنای تجارت متوازن یا ایجاد منافع یکسان برای اعضا نیست.

فعالان اقتصادی بر این باور هستند که برای ایران نیز مسئله فقط افزایش رقم تجارت نیست؛ بلکه باید دید این تجارت چه اثری بر صادرات غیرنفتی، واردات مواد اولیه و ماشین‌آلات، سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری و درآمد ارزی خواهد داشت.

در این چارچوب، اگر بریکس صرفاً به افزایش واردات ایران از کشورهای عضو منجر شود، نمی‌توان آن را موفقیت تجاری دانست. هدف اصلی باید ایجاد توازن بیشتر، افزایش صادرات با ارزش افزوده بالاتر و جذب سرمایه برای تولید صادرات‌محور باشداگر بریکس صرفاً به افزایش واردات ایران از کشورهای عضو منجر شود، نمی‌توان آن را موفقیت تجاری دانست. هدف اصلی باید ایجاد توازن بیشتر، افزایش صادرات با ارزش افزوده بالاتر و جذب سرمایه برای تولید صادرات‌محور باشد.

آزمون بریکس برای تجارت ایران

حضور ایران در اجلاس امسال بریکس در حالی رقم می‌خورد که فضای اقتصادی جهان بیش از گذشته تحت تأثیر تحریم، جنگ تجاری، محدودیت‌های مالی و اختلال در مسیرهای حمل‌ونقل قرار گرفته است.

همزمان، جنگ ایران و آمریکا و تحولات تنگه هرمز، خود بریکس را نیز با آزمونی کم‌سابقه مواجه کرده است. رویترز گزارش داده که بحران جاری حتی روابط تجاری میان دو عضو بریکس، ایران و امارات، را تحت تأثیر قرار داده و امارات از ماه اوت تجارت با ایران را متوقف کرده است.

این اتفاق یک نکته مهم را برای ایران روشن می‌کند، بریکس هنوز یک منطقه تجارت آزاد یا اتحادیه اقتصادی یکپارچه نیست. اعضای آن منافع متفاوت و گاه متعارضی دارند و نمی‌توان انتظار داشت صرف عضویت در این گروه، محدودیت‌های تجاری ایران را برطرف کند.

اما همین واقعیت، اهمیت مذاکرات اقتصادی ایران در این چارچوب را بیشتر می‌کند.

اگر ایران بتواند از ظرفیت بریکس برای ایجاد مسیرهای پرداخت، استفاده از ارزهای محلی، تأمین مالی پروژه‌ها، توسعه کریدورهای ترانزیتی و گسترش توافق‌های تجاری استفاده کند، عضویت در این گروه می‌تواند از یک دستاورد دیپلماتیک به ابزار واقعی تجارت خارجی تبدیل شود.

در غیر این صورت، با وجود بازار چند تریلیون دلاری بریکس، بخش مهمی از ظرفیت این عضویت همچنان روی کاغذ باقی خواهد ماند.

بنابراین صرف بزرگ بودن بریکس نمی‌تواند به خودی خود به بهبود فرایند تجاری ایران کمک کند بلکه باید دید ایران چه سهمی از تجارت این بلوک می‌تواند به دست آورد و مهم‌تر از آن، با چه سازوکاری می‌تواند پول حاصل از این تجارت را جابه‌جا کند و نکته مهم‌تر اینکه بریکس از سطح بیانیه‌های سیاسی به سطح قرارداد، پرداخت، سرمایه‌گذاری و جریان واقعی کالا تبدیل شود.