به گزارش اکو اقتصاد،  همایش «روز کارگزار» چهاردهم مهرماه ۱۴۰۵ در مرکز همایش‌های ایوان شمس برگزار شد و جمعی از مدیران ارشد بازار سرمایه، فعالان صنعت کارگزاری، استادان دانشگاه و متخصصان حوزه هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات در آن به بررسی آینده این صنعت پرداختند.

محور اصلی سخنرانی‌ها این بود که هوش مصنوعی نباید صرفاً به‌عنوان یک فناوری جدید یا ابزاری برای همراه‌شدن با موج جهانی تحول دیجیتال دیده شود. آنچه برای صنعت کارگزاری اهمیت دارد، استفاده از فناوری برای حل مسائل واقعی کسب‌وکار، کاهش هزینه‌ها، افزایش کیفیت خدمات، مدیریت بهتر ریسک، شناخت دقیق‌تر مشتریان و ایجاد منابع درآمدی جدید است.

در واقع، پیام اصلی «فصل نو کارگزاران» را می‌توان عبور از «کارگزاری دیجیتال» به سمت «کارگزاری هوشمند» دانست؛ مدلی که در آن داده، فناوری، سرمایه انسانی، مدیریت ریسک و اعتماد مشتری به‌صورت یکپارچه در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.

تحول کارگزاری از فناوری شروع نمی‌شود

محمدرضا دم‌ثنا، مشاور بین‌المللی مالی شرکتی، یکی از مهم‌ترین چالش‌های صنعت کارگزاری را نبود تمایز کافی میان مدل‌های کسب‌وکار دانست.

به اعتقاد او، کارگزاری‌هایی که فاقد مزیت متمایز هستند، در شرایطی که هزینه‌های عملیاتی افزایش یافته و درآمدها همچنان وابستگی زیادی به کارمزد معاملات دارد، برای پاسخ‌گویی به نیازها و ترجیحات جدید مشتریان با محدودیت بیشتری مواجه خواهند شد.

دم‌ثنا تأکید کرد که نقطه آغاز تحول نباید خرید فناوری یا استفاده از ابزارهای مُد روز باشد. هر کارگزاری ابتدا باید مشخص کند چه قابلیت یا مزیتی دارد که می‌تواند بر پایه آن یک مدل اقتصادی متفاوت ایجاد کند.

شناخت عمیق مشتریان، شبکه ارتباطی گسترده، زیرساخت نرم‌افزاری، توان تحلیل داده یا تخصص در مدیریت ریسک می‌تواند نمونه‌هایی از چنین قابلیت‌هایی باشد.

تجربه برخی نهادهای مالی بین‌المللی نیز نشان می‌دهد که کارگزاری‌ها می‌توانند با توسعه خدمات مدیریت ثروت، ارائه زیرساخت‌های نرم‌افزاری و معاملاتی یا فروش خدمات تخصصی مدیریت ریسک، وابستگی خود به درآمدهای سنتی حاصل از کارمزد معاملات را کاهش دهند. در چنین مدلی، هوش مصنوعی هدف نهایی نیست؛ بلکه ابزاری برای تقویت قابلیت اصلی مجموعه است.

دم‌ثنا سه پیشنهاد عملی نیز برای تحول صنعت کارگزاری مطرح کرد: نخست، شناسایی و ایجاد یک بخش متمایز در کسب‌وکار؛ دوم، بررسی اقتصاد محصول و میزان پایداری آن در دوره‌های رکود؛ و سوم، تعریف یک پروژه مشخص کسب‌وکاری در بازه ۹۰روزه به‌جای تهیه فهرستی طولانی از پروژه‌های هوش مصنوعی.

اعتماد؛ مهم‌تر از تعداد ابزارهای هوش مصنوعی

علی زرکش، مدیرعامل شرکت مدیریت فناوری بورس تهران، موضوع اعتماد را در مرکز بحث استفاده از هوش مصنوعی در بازار سرمایه قرار داد.

از نگاه او، سرعت، ریسک و اعتماد سه محور اساسی فعالیت کارگزاری‌ها هستند و فناوری زمانی ارزش ایجاد می‌کند که بتواند در این سه حوزه بهبود ملموسی به وجود آورد.

زرکش تأکید کرد که هر کارگزاری پیش از ورود گسترده به حوزه هوش مصنوعی باید مسئله خود را به‌درستی تعریف کند. داشتن ابزارهای متعدد هوشمند به خودی خود نشانه موفقیت نیست؛ بلکه باید مشخص شود این ابزارها چه تأثیری بر تجربه مشتری، کیفیت تصمیم‌گیری و کارایی سازمان داشته‌اند.

داده نیز در این میان نقشی اساسی دارد. بدون داده‌های باکیفیت و ساختار مناسب، توسعه راهکارهای هوش مصنوعی نمی‌تواند نتایج قابل اتکایی ایجاد کند.

موضوع مهم دیگری که زرکش به آن اشاره کرد، نحوه ارائه خروجی‌های هوش مصنوعی به سرمایه‌گذاران بود. ارائه پاسخ‌های مدل‌های هوشمند به‌عنوان نتایج قطعی می‌تواند به اعتماد سرمایه‌گذاران آسیب وارد کند؛ زیرا این فناوری‌ها نیز با خطا و عدم قطعیت مواجه‌اند.

بر همین اساس، هوش مصنوعی باید در خدمت تقویت توان نیروی انسانی و افزایش کیفیت خدمات قرار گیرد، نه اینکه بدون سازوکارهای کنترلی جایگزین تصمیم‌گیری حرفه‌ای شود.

کارگزاری هوشمند بدون تنظیم‌گری هوشمند ممکن نیست

مهدی نوری، عضو هیئت علمی دانشکده اقتصاد دانشگاه تهران و عضو کمیته راهبری پژوهش سازمان بورس و اوراق بهادار، بحث تحول صنعت کارگزاری را از زاویه سیاست‌گذاری و تنظیم‌گری مورد بررسی قرار داد.

او معتقد است حرکت از کارگزاری دیجیتال به کارگزاری هوشمند، بدون تغییر در مدل نظارت و تنظیم‌گری امکان‌پذیر نخواهد بود.

فناوری‌های جدید می‌توانند سرعت و کارایی خدمات مالی را افزایش دهند، هزینه مبادلات را کاهش دهند و زمینه ایجاد مدل‌های درآمدی تازه را فراهم کنند؛ اما در کنار این فرصت‌ها، مجموعه‌ای از ریسک‌های جدید نیز ایجاد می‌شود.

ریسک الگوریتمی، امنیت سایبری، حفاظت از داده‌های مشتریان، حریم خصوصی و مسئولیت تصمیم‌هایی که با کمک سامانه‌های هوشمند گرفته می‌شوند، از جمله موضوعاتی هستند که باید هم‌زمان با توسعه فناوری مورد توجه قرار گیرند.

نوری تأکید کرد استفاده از هوش مصنوعی در نهادهای مالی باید همراه با تعیین مسئولیت، ثبت سوابق تصمیم‌گیری، قابلیت حسابرسی و حفظ نظارت انسانی باشد.

در این چارچوب، واگذاری کامل تصمیم‌ها به الگوریتم‌ها نه‌تنها الزاماً کارایی بیشتری ایجاد نمی‌کند، بلکه ممکن است ریسک‌های جدیدی را به بازار تحمیل کند.

وی همچنین پیشنهاد ایجاد «مرکز آینده‌نگری و هوشمندی راهبردی» برای رصد مستمر تحولات فناوری و بازار سرمایه را مطرح کرد و توسعه محیط‌های آزمون تنظیم‌گری یا «سندباکس» را یکی از ابزارهای مناسب برای آزمایش نوآوری‌ها پیش از اجرای گسترده دانست.

مدل کسب‌وکار کارگزاری‌ها باید بازطراحی شود

حسن رضایی‌پور، دبیرکل کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار، از زاویه ساختار کسب‌وکار به آینده صنعت پرداخت.

به گفته او، کارگزاری‌ها حلقه اتصال بخش‌های مختلف بازار سرمایه هستند، اما حفظ این جایگاه با استفاده از مدل‌های سنتی گذشته دشوار خواهد بود.

انتظارات مشتریان به سرعت در حال تغییر است. سرمایه‌گذاران تجربه خود در کارگزاری را تنها با سایر کارگزاری‌ها مقایسه نمی‌کنند، بلکه سرعت، سهولت و کیفیت خدمات را با سایر پلتفرم‌های مالی و دیجیتال می‌سنجند.

از این منظر، بازطراحی فرایندها، سرمایه‌گذاری هدفمند در فناوری و استفاده مؤثر از هوش مصنوعی به ضرورتی برای حفظ رقابت‌پذیری کارگزاری‌ها تبدیل شده است.

رضایی‌پور توسعه فعالیت کارگزاری‌ها فراتر از اجرای سفارش‌های خرید و فروش را نیز مورد توجه قرار داد. خدمات نگهداری دارایی، ارائه زیرساخت‌های مالی و معاملاتی و توسعه خدمات مشاوره‌ای می‌تواند بخشی از مدل جدید درآمدی کارگزاری‌ها را شکل دهد.

او همچنین به تغییر انتظارات نسل جدید نیروی انسانی اشاره کرد. نیروهای متخصص نسبت به پذیرش مسئولیت در ساختارهای سنتی و محیط‌های دارای ریسک بالا حساس‌تر شده‌اند و این موضوع می‌تواند نهادهای مالی را به سمت اصلاح ساختارهای مدیریتی و حرفه‌ای‌ترشدن سوق دهد.

از نگاه دبیرکل کانون کارگزاران، برنامه‌ریزی امروز برای فناوری نباید صرفاً بر نیازهای کوتاه‌مدت متمرکز باشد؛ بلکه صنعت باید خود را برای نیازهای بازار سرمایه در افق ده سال آینده آماده کند.

پیشنهاد طراحی «دستیار تحلیل کدال»

یکی از پیشنهادهای عملی و قابل توجه همایش از سوی محمدهادی زاهدی، رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، مطرح شد.

زاهدی تأکید کرد ارزش واقعی هوش مصنوعی در بازار سرمایه باید با نتایجی مانند تحلیل دقیق‌تر، نظارت مؤثرتر و خدمات شفاف‌تر سنجیده شود.

به اعتقاد او، یکی از مشکلات موجود، پراکندگی داده‌ها و نبود ارتباط کافی میان سامانه‌های مختلف است. هوش مصنوعی زمانی می‌تواند در تحلیل بازار سرمایه مؤثر باشد که داده‌های آن به صورت‌های مالی، گزارش‌های رسمی و شواهد قابل استناد متصل شوند.

مدل‌های مورد استفاده در بازار سرمایه ایران نیز باید ویژگی‌های خاص این بازار از جمله توقف نمادها، دامنه نوسان و تفاوت نقدشوندگی شرکت‌ها را در محاسبات خود لحاظ کنند.

زاهدی در همین زمینه پیشنهاد طراحی «دستیار تحلیل کدال» را مطرح کرد؛ ابزاری که بتواند گزارش‌های منتشرشده شرکت‌ها را بررسی و به تحلیلگران در تشخیص منشأ تغییرات عملکرد کمک کند.

برای نمونه، چنین سامانه‌ای می‌تواند مشخص کند رشد فروش یک شرکت ناشی از افزایش مقدار فروش بوده یا افزایش قیمت محصولات؛ سپس عملکرد شرکت را با دوره‌های گذشته یا شرکت‌های مشابه مقایسه کند.

با این حال، اصل مهم در طراحی چنین ابزارهایی «شفافیت» است. هرجا داده یا سند کافی برای یک نتیجه‌گیری وجود ندارد، سامانه باید محدودیت خود را اعلام کند.

شبیه‌سازی اثر تصمیم‌های اقتصادی پیش از اجرا

پیشنهاد مهم دیگر رئیس انجمن ملی هوش مصنوعی ایران، طراحی «شبیه‌ساز تصمیم‌های سیاستی» بود.

چنین ابزاری می‌تواند آثار تصمیم‌های مهم اقتصادی را پیش از اجرای نهایی بررسی کند.

برای مثال، تغییر نرخ خوراک یک صنعت می‌تواند بر سودآوری شرکت‌های بورسی، صنایع پایین‌دستی، ارزش دارایی صندوق‌های سرمایه‌گذاری و حتی جریان تأمین مالی اثر بگذارد. شبیه‌سازی این زنجیره پیش از اجرای سیاست می‌تواند تصویر دقیق‌تری از پیامدهای تصمیم در اختیار سیاست‌گذار قرار دهد.

زاهدی همچنین بر ضرورت استفاده از «هوش مصنوعی توضیح‌پذیر» تأکید کرد؛ به این معنا که هر هشدار یا پیشنهاد سامانه هوشمند باید همراه با دلیل، داده و شواهد قابل بررسی ارائه شود.

صیدی: هوش مصنوعی مسئله حکمرانی بازار است

حجت‌اله صیدی، رئیس سازمان بورس و اوراق بهادار، نگاه گسترده‌تری به موضوع داشت و هوش مصنوعی را فراتر از یک پروژه فناوری اطلاعات دانست.

به اعتقاد او، هوش مصنوعی می‌تواند به تحولی در مدیریت و حکمرانی بازار سرمایه منجر شود و بهره‌گیری از ظرفیت این فناوری صرفاً با اضافه‌کردن چند ابزار هوشمند به ساختارهای قدیمی محقق نخواهد شد.

صیدی تشکیل سرمایه، کارایی بازار و حمایت از حقوق سرمایه‌گذار را سه اصل اساسی بازار سرمایه عنوان کرد و معتقد است هوش مصنوعی باید در نهایت به تقویت این سه هدف کمک کند.

به بیان دیگر، سرمایه‌گذار باید نتیجه تحول فناوری را در افزایش سرعت و کیفیت خدمات، مدیریت بهتر ریسک و ارتقای شفافیت احساس کند.

رئیس سازمان بورس در عین حال درباره اعتماد بیش از اندازه به خروجی‌های هوش مصنوعی هشدار داد. خروجی مدل‌های هوشمند الزاماً صحیح نیست و توسعه استفاده از آنها باید همراه با شناخت، ارزیابی و کنترل ریسک‌ها باشد.

از سوی دیگر، حذف یا کاهش فعالیت‌های تکراری می‌تواند بخشی از زمان نیروی انسانی را آزاد کند تا کارشناسان بر تحلیل، برنامه‌ریزی و فعالیت‌های دارای ارزش افزوده بیشتر تمرکز کنند.

صیدی همچنین بر مسئولیت نهاد ناظر در تدوین ضوابط پشتیبان تحول فناوری تأکید کرد و خواستار همکاری میان کارگزاری‌ها، شرکت‌های تأمین سرمایه، سبدگردان‌ها، مدیران صندوق‌ها و سایر فعالان بازار برای استفاده هماهنگ از ظرفیت هوش مصنوعی شد.

تفاهم‌نامه‌ای برای ورود عملی هوش مصنوعی به صنعت کارگزاری

یکی از مهم‌ترین بخش‌های پایانی همایش، امضای تفاهم‌نامه همکاری میان کانون کارگزاران بورس و اوراق بهادار و انجمن ملی هوش مصنوعی ایران بود.

این تفاهم‌نامه با حضور رئیس سازمان بورس و با امضای حسن رضایی‌پور و محمدهادی زاهدی منعقد شد.

طراحی و پیاده‌سازی راهکارهای هوشمند در صنعت کارگزاری، توسعه سرمایه انسانی متخصص، مشارکت در پروژه‌های تحول دیجیتال و ارتقای زیرساخت‌های موردنیاز برای استفاده از هوش مصنوعی از محورهای این همکاری اعلام شد.

این تفاهم‌نامه می‌تواند نقطه شروعی برای تبدیل بخشی از مباحث نظری مطرح‌شده درباره هوش مصنوعی به پروژه‌های عملی در صنعت کارگزاری باشد؛ به‌ویژه در حوزه‌هایی مانند تحلیل اطلاعات، مدیریت ریسک، خدمات مشتریان، نظارت هوشمند و پردازش داده‌های بازار.

معرفی برترین کارگزاری‌ها در فناوری و امنیت اطلاعات

در بخش دیگری از مراسم، برترین کارگزاری‌ها در حوزه فناوری و امنیت اطلاعات معرفی شدند.

کارگزاری آگاه رتبه نخست، کارگزاری بانک سامان رتبه دوم و کارگزاری دانایان رتبه سوم را به دست آوردند.

براساس توضیحات ارائه‌شده در همایش، این رتبه‌بندی بر پایه ارزیابی‌های تخصصی سازمان بورس از عملکرد کارگزاری‌ها در سال ۱۴۰۴ انجام شده و شاخص‌هایی از جمله وضعیت سامانه مدیریت سفارش اختصاصی، مجوزهای مرتبط، رعایت الزامات فنی و امنیتی و میزان انطباق با مقررات در آن مورد بررسی قرار گرفته است.

همچنین از کارگزاری‌هایی که در مقایسه با سال قبل بیشترین رشد امتیاز را در حوزه فناوری و امنیت اطلاعات ثبت کرده بودند، تقدیر شد؛ موضوعی که نشان می‌دهد فناوری در صنعت کارگزاری دیگر صرفاً یک واحد پشتیبان نیست و به یکی از مؤلفه‌های اصلی رقابت میان شرکت‌ها تبدیل شده است.

فصل تازه کارگزاری‌ها؛ رقابت بر سر داده، اعتماد و خدمات هوشمند

برآیند مباحث مطرح‌شده در همایش «فصل نو کارگزاران» نشان می‌دهد صنعت کارگزاری در آستانه تغییری قرار گرفته که ابعاد آن بسیار فراتر از استفاده از چند ابزار هوش مصنوعی است.

در مدل سنتی، بخش مهمی از رقابت کارگزاری‌ها بر تعداد مشتریان، حجم معاملات، دسترسی به سامانه معاملاتی و سهم از کارمزد متمرکز بود؛ اما در مدل جدید، متغیرهای دیگری در حال تبدیل‌شدن به عوامل تعیین‌کننده رقابت هستند.

کیفیت داده، توان تحلیل، شناخت مشتری، امنیت اطلاعات، سرعت ارائه خدمات، مدیریت ریسک، تجربه کاربری، خدمات شخصی‌سازی‌شده و توان ایجاد محصولات جدید می‌توانند مرز میان کارگزاری‌های پیشرو و مجموعه‌هایی باشند که همچنان به مدل‌های گذشته متکی هستند.

هوش مصنوعی در این مسیر می‌تواند نقش یک شتاب‌دهنده را ایفا کند؛ از تحلیل صورت‌های مالی و گزارش‌های کدال گرفته تا شناسایی ریسک، پشتیبانی هوشمند مشتریان، شخصی‌سازی خدمات، پایش رفتارهای غیرعادی و حتی شبیه‌سازی آثار تصمیم‌های سیاستی.

اما پیام مشترک سخنرانان همایش روشن بود: فناوری به‌تنهایی مزیت رقابتی ایجاد نمی‌کند.

اگر کارگزاری مسئله خود را نشناسد، داده مناسبی در اختیار نداشته باشد، مدل کسب‌وکار خود را بازطراحی نکند و سازوکارهای مدیریت ریسک و نظارت انسانی را توسعه ندهد، افزودن ابزارهای هوش مصنوعی الزاماً به تحول منجر نخواهد شد.

از همین رو، «فصل نو کارگزاران» را می‌توان بیش از آنکه آغاز مسابقه‌ای برای خرید فناوری دانست، شروع رقابتی برای ساخت کارگزاری‌های متفاوت ارزیابی کرد؛ کارگزاری‌هایی که درآمد آنها صرفاً به کارمزد معامله وابسته نیست، مشتری را بهتر می‌شناسند، از داده برای تصمیم‌گیری استفاده می‌کنند و فناوری را در خدمت اعتماد و کیفیت قرار می‌دهند.

همایش روز کارگزار در چهاردهم مهرماه ۱۴۰۵ با امضای تفاهم‌نامه همکاری در حوزه هوش مصنوعی، تقدیر از برترین‌های فناوری و امنیت اطلاعات، امضای یادبود و ثبت عکس جمعی به پایان رسید؛ اما پرسشی که پس از این رویداد برای صنعت باقی می‌ماند، مهم‌تر از خود همایش است: کدام کارگزاری‌ها خواهند توانست مفاهیم مطرح‌شده را از سطح سخنرانی و برنامه‌های فناورانه خارج کنند و به یک مدل کسب‌وکار هوشمند، پایدار و قابل اعتماد تبدیل کنند؟