به گزارش اکو اقتصاد،  مرور تاریخ توسعه صنایع بزرگ ایران نشان می‌دهد که برخی بنگاه‌ها در طول زمان نقشی فراتر از ظرفیت اسمی خطوط تولید خود پیدا کرده‌اند. مجتمع فولاد خراسان را می‌توان یکی از نمونه‌های این مسیر در شرق کشور دانست؛ مجموعه‌ای که شکل‌گیری آن به توسعه صنعتی منطقه کمک کرد و طی ۲۵ سال تولید، حلقه‌های مختلفی از زنجیره فولاد را در کنار یکدیگر قرار داد.

شرکت نورد فولاد خراسان در آبان سال ۱۳۶۹ به‌صورت سهامی عام تأسیس شد و در سال ۱۳۷۴ نام آن به شرکت مجتمع فولاد خراسان تغییر یافت. نقطه عطف فعالیت عملیاتی شرکت اما خرداد ۱۳۸۰ بود؛ زمانی که نخستین محصول مجتمع، یعنی میلگرد، تولید شد و فولاد خراسان عملاً وارد جمع تولیدکنندگان بزرگ صنعت فولاد ایران شد. سهام شرکت نیز در ادامه مسیر توسعه، در سال ۱۳۸۶ در بورس اوراق بهادار تهران پذیرفته شد و «فخاس» به یکی از نمادهای شناخته‌شده صنعت فولاد در بازار سرمایه تبدیل شد.

آغاز تولید در فولاد خراسان را می‌توان شروع یک مسیر توسعه تدریجی دانست. مجموعه‌ای که فعالیت خود را با تمرکز بر محصولات فولادی آغاز کرده بود، به مرور به سمت ایجاد حلقه‌های بالادستی حرکت کرد؛ مسیری که هدف آن کاهش وابستگی، افزایش پایداری تولید و ایجاد ارزش افزوده بیشتر در داخل مجموعه بود.

امروز فولاد خراسان در حوزه تولید گندله، آهن اسفنجی، شمش فولادی و محصولات نهایی از جمله میلگرد فعالیت دارد. بر اساس اطلاعات منتشرشده درباره ظرفیت‌های این مجتمع، ظرفیت سالانه گندله‌سازی به ۲.۵ میلیون تن، ظرفیت واحدهای احیای مستقیم به حدود ۱.۶ میلیون تن، ظرفیت فولادسازی به حدود ۱.۴ میلیون تن و ظرفیت نورد به حدود ۶۰۰ هزار تن می‌رسد؛ اعدادی که ابعاد توسعه‌ای را که طی سال‌های گذشته در این مجموعه شکل گرفته، نشان می‌دهد.

ربع قرن توسعه؛ از تولید میلگرد تا شکل‌گیری زنجیره فولاد

یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های مسیر ۲۵ ساله فولاد خراسان، حرکت از یک واحد تولید محصول نهایی به سمت مجموعه‌ای با حلقه‌های متعدد زنجیره فولاد است. راه‌اندازی واحدهای احیای مستقیم، توسعه ظرفیت فولادسازی و بهره‌برداری از کارخانه گندله‌سازی ۲.۵ میلیون تنی از مهم‌ترین گام‌هایی بوده که ساختار تولید این شرکت را در طول زمان تغییر داده است.

اهمیت این مسیر زمانی بیشتر مشخص می‌شود که جایگاه کنونی شرکت در تولید فولاد کشور مورد توجه قرار گیرد. براساس اظهارات مدیرعامل فولاد خراسان در مراسم بیست‌وپنجمین سال تولید، این مجموعه اکنون حدود ۵ درصد تولید شمش فولادی کشور و حدود ۶ درصد تولید میلگرد را در اختیار دارد. فولاد خراسان همچنین در سال ۱۴۰۴ رتبه نخست عرضه میلگرد در بورس کالای ایران را به دست آورده است.

این جایگاه در شرایطی حاصل شده که صنعت فولاد ایران طی سال‌های اخیر با چالش‌های متعددی، به‌ویژه محدودیت برق و گاز، افزایش هزینه‌های تولید و دشواری تأمین پایدار مواد اولیه روبه‌رو بوده است. با این حال، فولاد خراسان تلاش کرده است ضمن حفظ سطح تولید، مسیر توسعه زیرساخت‌های خود را نیز ادامه دهد.

کارنامه مالی شرکت نیز ابعاد دیگری از فعالیت آن را نشان می‌دهد. براساس اطلاعات ارائه‌شده در مجمع سالانه فخاس، درآمدهای عملیاتی فولاد خراسان در سال مالی ۱۴۰۴ نسبت به سال قبل ۲۱ درصد افزایش یافت؛ هرچند افزایش هزینه‌های تولید، تورم و محدودیت‌های تأمین انرژی بر سودآوری شرکت اثرگذار بوده است. این شرکت همچنین برای دهمین سال متوالی عنوان صادرکننده برتر استان را کسب کرده است.

در کنار تولید و فروش، اثر فولاد خراسان بر اشتغال منطقه نیز قابل توجه است. براساس اعلام مدیرعامل شرکت، فعالیت این مجتمع نزدیک به ۳ هزار فرصت شغلی مستقیم و حدود ۸ هزار فرصت شغلی غیرمستقیم ایجاد کرده است. به این ترتیب، اثر اقتصادی فولاد خراسان تنها به خطوط تولید محدود نیست و شبکه‌ای از پیمانکاران، تأمین‌کنندگان، خدمات حمل‌ونقل و کسب‌وکارهای وابسته نیز در پیرامون آن شکل گرفته است.

همین موضوع باعث شده است که فولاد خراسان طی ربع قرن گذشته به یکی از مجموعه‌های اثرگذار بر ساختار صنعتی نیشابور و شرق کشور تبدیل شود؛ صنعتی که علاوه بر ایجاد اشتغال، در شکل‌گیری فعالیت‌های اقتصادی وابسته و توسعه مهارت‌های صنعتی در منطقه نقش داشته است.

فولاد شرق؛ حلقه‌ای که زنجیره فخاس را کامل‌تر می‌کند

اما شاید مهم‌ترین بخش داستان توسعه فولاد خراسان هنوز به پایان نرسیده باشد. یکی از پروژه‌های راهبردی شرکت، احداث کارخانه تولید کنسانتره سنگ‌آهن در منطقه معدنی سنگان است؛ پروژه‌ای که در قالب شرکت تهیه و تولید مواد معدنی شرق فولاد خراسان دنبال می‌شود.

ظرفیت این پروژه ۲.۵ میلیون تن کنسانتره در سال اعلام شده است. اهمیت پروژه زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم تأمین پایدار مواد اولیه یکی از مؤلفه‌های تعیین‌کننده برای آینده شرکت‌های بزرگ فولادی است. حرکت فولاد خراسان به سمت حضور مستقیم‌تر در حلقه کنسانتره می‌تواند وابستگی شرکت به خرید مواد اولیه از بازار را کاهش داده و زنجیره تولید آن را یکپارچه‌تر کند.

براساس آخرین اظهارات مدیرعامل فولاد خراسان، پروژه فولاد شرق در منطقه سنگان به حدود ۸۰ درصد پیشرفت فیزیکی رسیده و برنامه شرکت، حرکت به سمت تکمیل آن تا پایان سال ۱۴۰۵ است. بهره‌برداری از این پروژه علاوه بر اثرگذاری بر تأمین مواد اولیه و سودآوری شرکت، می‌تواند نزدیک به ۵۰۰ فرصت شغلی مستقیم در منطقه ایجاد کند.

در همین مسیر، واحد انباشت و برداشت مکانیزه کنسانتره نیز به‌عنوان بخشی از بسته تکمیلی کارخانه گندله‌سازی فولاد خراسان در مراسم ربع قرن فعالیت این مجموعه به بهره‌برداری رسمی رسید. این پروژه را می‌توان یکی دیگر از قطعات پازل توسعه زیرساخت‌های تولید در این مجتمع دانست.

تکمیل این زنجیره برای فخاس تنها یک افزایش ظرفیت ساده نیست؛ بلکه می‌تواند ساختار اقتصادی شرکت را نیز تغییر دهد. شرکتی که بتواند بخش بیشتری از مواد اولیه مورد نیاز خود را در زنجیره تحت مدیریت خود تأمین کند، در برابر نوسانات بازار مواد اولیه و محدودیت‌های تأمین، ظرفیت بیشتری برای مدیریت هزینه‌ها و برنامه‌ریزی تولید خواهد داشت.

فصل تازه فولاد خراسان؛ توسعه با محور انرژی، آب و تولید پایدار

با وجود همه ظرفیت‌هایی که طی ۲۵ سال گذشته ایجاد شده، آینده صنعت فولاد ایران بیش از گذشته به مسئله زیرساخت وابسته است. محدودیت برق در تابستان، محدودیت گاز در ماه‌های سرد و مسئله تأمین آب باعث شده توسعه تولید بدون سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی و منابع پایدار، با ریسک بیشتری همراه باشد.

فولاد خراسان نیز در پاسخ به این شرایط، بخشی از برنامه توسعه‌ای خود را به پروژه‌های زیرساختی اختصاص داده است. در حال حاضر سه محور شامل پروژه ۲.۵ میلیون تنی کنسانتره سنگان، پروژه شبکه و تصفیه‌خانه پساب شهری و توسعه نیروگاه خورشیدی در میان برنامه‌های مهم شرکت قرار دارند.

در حوزه انرژی، برنامه احداث نیروگاه خورشیدی ۶۰ مگاواتی به‌عنوان گام نخست از برنامه بزرگ‌تر توسعه ظرفیت خورشیدی مطرح شده است. چنین سرمایه‌گذاری‌هایی در شرایط ناترازی انرژی می‌تواند بخشی از ریسک توقف تولید ناشی از محدودیت برق را کاهش دهد و در عین حال حرکت شرکت به سمت استفاده بیشتر از انرژی‌های تجدیدپذیر را تقویت کند.

پروژه استفاده از پساب شهری نیز از منظر پایداری منابع آب اهمیت دارد. صنایع فولادی برای استمرار فعالیت نیازمند منابع مطمئن آب هستند و استفاده از پساب تصفیه‌شده می‌تواند فشار بر منابع متعارف را کاهش دهد و بخشی از نیاز بلندمدت مجموعه را با رویکردی پایدارتر تأمین کند.

در واقع اگر ۲۵ سال نخست فعالیت فولاد خراسان را دوره «ایجاد و توسعه ظرفیت تولید» بدانیم، مرحله بعدی را می‌توان دوره تثبیت زنجیره و توسعه زیرساخت‌های پایدار توصیف کرد؛ مرحله‌ای که در آن دسترسی به سنگ‌آهن و کنسانتره، برق پایدار، آب و مدیریت هزینه تولید به اندازه افزایش ظرفیت اسمی اهمیت خواهد داشت.

اکنون پس از ربع قرن تولید، فولاد خراسان مسیری طولانی از نخستین تولید میلگرد در سال ۱۳۸۰ تا تبدیل شدن به یکی از مجموعه‌های مهم فولادی کشور طی کرده است. سهم ۵ درصدی از تولید شمش و ۶ درصدی از تولید میلگرد کشور، هزاران فرصت شغلی مستقیم و غیرمستقیم و شکل‌گیری زنجیره‌ای شامل گندله، آهن اسفنجی، فولادسازی و نورد، تصویری از ابعاد این توسعه ارائه می‌دهد.

اما اهمیت سالگرد ۲۵ سالگی فخاس تنها در مرور گذشته نیست. پروژه کنسانتره سنگان، سرمایه‌گذاری در انرژی خورشیدی، استفاده از پساب و تکمیل زیرساخت‌های زنجیره تولید نشان می‌دهد که بخش مهمی از داستان فولاد خراسان هنوز در حال نوشته شدن است.

برای مجموعه‌ای که فعالیت تولیدی خود را با میلگرد آغاز کرد، حرکت به سمت تأمین مواد اولیه، تولید فولاد، توسعه محصولات و سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های انرژی و آب، معنایی فراتر از افزایش ظرفیت دارد؛ این مسیر می‌تواند فولاد خراسان را در سال‌های آینده به مجموعه‌ای یکپارچه‌تر و مقاوم‌تر در برابر محدودیت‌های صنعت تبدیل کند و جایگاه آن را به‌عنوان یکی از قطب‌های صنعتی و فولادی شرق ایران تثبیت کند.