به گزارش اکو اقتصاد،  در ماه‌های اخیر و همزمان با تشدید تنش‌های ژئوپلیتیکی و محدودیت‌های اعمال‌شده در تنگه هرمز، یکی از حیاتی‌ترین شریان‌های تجارت جهانی، دسترسی ایران به مسیرهای جایگزین برای تداوم جریان صادرات و واردات بیش از گذشته به یک ضرورت راهبردی تبدیل شده است.

در چنین شرایطی و با ایجاد چالش‌های جدید در جریان ورود کالا به کشور از مسیرهای دریایی، توجه‌ها به ظرفیت‌های حمل‌ونقل زمینی و ریلی معطوف شده است؛ ظرفیت‌هایی که اگرچه طی سال‌های گذشته سهم محدودی در مقایسه با حمل‌ونقل دریایی داشته‌اند، اما اکنون می‌توانند به‌عنوان یکی از گزینه‌های مکمل و سوپاپ اطمینان تجارت خارجی کشور در برابر فشارها و محدودیت‌های خارجی ایفای نقش کنند.

چین یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران در سال‌های اخیر بوده است. براساس آمار «Trade Data Monitor»، در سال منتهی به اکتبر ۲۰۲۵، چین بیش از ۱۴ میلیارد دلار کالا از ایران وارد کرده است؛ آماری که از تداوم روابط و وابستگی متقابل اقتصادی میان دو کشور حکایت دارد.

تجارت ریلی جایگزین دریا نیست؛ مسیر مکمل تجارت ایران و چین

با وجود ظرفیت‌های حمل‌ونقل ریلی و جاده‌ای، کارشناسان تأکید دارند که این مسیرها در شرایط عادی نمی‌توانند به‌طور کامل جایگزین تجارت دریایی شوند. ظرفیت حمل بار یک قطار باری در مقایسه با کشتی‌های کانتینری بسیار محدودتر است و بر همین اساس، از منظر هزینه و مقیاس جابه‌جایی، حمل‌ونقل دریایی همچنان مزیت قابل‌توجهی دارد.

با این حال، ارزش راهبردی مسیر ریلی در شرایطی که مبادی ورود و خروج کالا با اختلال مواجه می‌شوند، بیش از ظرفیت اسمی آن اهمیت پیدا می‌کند. یک قطار باری می‌تواند تنها بخشی از ظرفیت یک کشتی کانتینری بزرگ را جابه‌جا کند، اما در شرایط محدودیت یا اختلال در مسیرهای دریایی، همین ظرفیت محدود نیز می‌تواند به تداوم بخشی از جریان تجارت خارجی کشور کمک کند.

در همین ارتباط، بلومبرگ طی ماه‌های اخیر از افزایش تعداد قطارهای باری از شی‌آن در مرکز چین به مقصد تهران خبر داده است. براساس این گزارش، این قطارها از مسیر قزاقستان و ترکمنستان به ایران می‌رسند و تعداد آنها از زمان اعمال تحریم‌های آمریکا در ۱۳ آوریل، از حدود یک قطار در هفته به یک قطار در هر سه تا چهار روز افزایش یافته است.

ورود بیش از ۱۰۰ قطار باری از چین به ایران

شهریار نقی‌زاده، مدیرکل بازرگانی خارجی راه‌آهن نیز از رشد قابل‌توجه ترانزیت ریلی از مبدأ چین به ایران خبر داده و گفته است: در سال‌های گذشته حجم تردد در این مسیر تنها حدود هفت قطار در سال بود، اما اکنون با توسعه تعاملات، این میزان به روزانه سه رام قطار رسیده و تاکنون بیش از ۱۰۰ رام قطار باری از مبدأ چین وارد کشور شده است.

وی با اشاره به وضعیت مرزهای سرخس و اینچه‌برون افزود: این دو پایانه مرزی به‌عنوان شریان‌های اصلی اتصال ریلی ایران به چین و روسیه با تمام توان عملیاتی فعال هستند و جریان حمل‌ونقل باری بین‌المللی در این مسیر رو به رشد است.

مدیرکل بازرگانی خارجی راه‌آهن تأکید کرد: شبکه ریلی کشور از مسیر ترکمنستان به قزاقستان و سپس از طریق پایانه‌های مرزی خورگوس و آلتین‌کل به شبکه ریلی چین متصل است؛ مسیری که حجم عملکرد آن نسبت به سال گذشته رشد چند برابری داشته است.

شایعه توقف تجارت ریلی ایران و چین رد شد

با این حال، طی روزهای اخیر اخباری درباره توقف تجارت ریلی ایران و چین منتشر شد؛ موضوعی که براساس اظهارات و آمار ارائه‌شده از سوی راه‌آهن جمهوری اسلامی ایران تأیید نشده و مسئولان این بخش اعلام کرده‌اند مسیر ریلی میان دو کشور همچنان فعال است.

در همین رابطه، پیمان سنندجی، رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران در گفتگو با خبرنگار مهر درباره شایعات مطرح‌شده مبنی بر قطع ترانزیت ریلی ایران و چین گفت: اخبار مربوط به قطع شدن ترانزیت ریلی ایران و چین شایعه است و تا به امروز هیچ‌گونه خبر موثقی در این باره وجود ندارد.

وی افزود: در حال حاضر مهم‌ترین و اساسی‌ترین چالش پیش روی ترانزیت ریلی ایران و چین، تناژ محموله‌های ایران در چین است. قاعدتاً این میزان کالا با ریل نمی‌تواند وارد ایران شود و زمانی که حجم تقاضا و بار بالا باشد، طبیعی است که مشکلات مرتبط با آن نیز ایجاد شود.

رئیس کمیسیون حمل‌ونقل اتاق بازرگانی تهران بیان کرد: با توجه به اینکه کالاهایی که قرار است از چین به ایران برسند باید از کشورهای قزاقستان و ترکمنستان عبور کرده و از آنجا وارد ایران شوند، جابه‌جایی کانتینر و تغییر ریل نیز چالش‌ها و مشکلات خاص خود را به همراه خواهد داشت.

وی ادامه داد: درباره شایعاتی که در این زمینه مطرح شده است، باید بگویم که خیر، تاکنون هیچ موضوع قطعی در این باره وجود ندارد و روند کار طبق روال در حال انجام است.

سنندجی در پایان خاطرنشان کرد: در حال حاضر روزانه یک قطار با ۵۵ کانتینر ۴۰ فوتی از مرز خورگوس قزاقستان و از مرز اینچه‌برون وارد ایران می‌شود.

مسیر ریلی چین به ایران؛ مستقل از تنگه هرمز

به گزارش مهر، مسیر ریلی چین به ایران از مبدأ چین آغاز شده و پیش از ورود به کشور از طریق مرز اینچه‌برون، از قزاقستان و ترکمنستان عبور می‌کند. این مسیر به کالاهای چینی اجازه می‌دهد بدون وابستگی مستقیم به مسیرهای دریایی منتهی به تنگه هرمز، از طریق آسیای مرکزی وارد ایران شوند.

تداوم فعالیت این مسیر نشان می‌دهد تجارت ایران با چین، حتی در شرایط افزایش فشار و محدودیت در مسیرهای دریایی، از ظرفیت استفاده از مسیرهای جایگزین برخوردار است؛ هرچند حمل‌ونقل ریلی از نظر ظرفیت و هزینه نمی‌تواند جایگزین کامل حمل‌ونقل دریایی شود.

در این میان، چین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین شرکای تجاری ایران، نقش مهمی در بازطراحی مسیرهای حمل‌ونقل منطقه‌ای دارد و توسعه مسیرهای ریلی و ترکیبی می‌تواند به کاهش آسیب‌پذیری تجارت خارجی ایران در برابر اختلالات مسیرهای دریایی کمک کند.

بر این اساس، مسیرهای ریلی عبوری از آسیای مرکزی را می‌توان نه به‌عنوان جایگزین کامل تجارت دریایی، بلکه به‌عنوان بخشی از راهبرد تنوع‌بخشی به مسیرهای تجاری ایران در نظر گرفت؛ ظرفیتی که در شرایط عادی نقش مکمل دارد، اما در زمان بروز محدودیت در مسیرهای اصلی تجارت، می‌تواند اهمیت راهبردی بیشتری پیدا کند.

منبع: مهر